De gedichten des Vaderlands van Lieke Marsman

Inhoudsopgave

De zevende Dichter des Vaderlands, Lieke Marsman, schrijft op gezette tijden een Gedicht des Vaderlands voor NRC (eerder: NRC Handelsblad), te beginnen met een gedicht op 21 januari 2021 ter gelegenheid van haar benoeming. Met toestemming van de auteur zijn de gedichten ook op de KB-website Nederlandse Poëzie te lezen.

© Lieke Marsman

De samenspraak van de vrouwen

(NRC 8/9 oktober 2022)

Alle vrouwen van de wereld kwamen samen.   
Allerlei belangrijke en onbelangrijke zaken kwamen   
aan bod.  

Toen nam een van hen het woord.  
‘Het moment waarop je denkt: ik kan dit niet meer   
aan’, zei ze, ‘dit lijden is te veel… en het feit dat er altijd   
een moment daarna komt. Wat betekent dat?’   

De anderen antwoordden:   
‘Iedere vrouw herkent dat moment.   
Maar iedere vrouw weet dat er achter de gordijnen   
een feestmaal wordt bereid,   
omdat het geen leven is   
als het zich onderdrukken laat.   
Het betekent dat de tijd nooit aan de zijde   
van het lijden is en dat de haat   
van een dictator een dictator bijt.   
Omdat op denk duur elke granaat   
blijft hangen in het eigen prikkeldraad.   
Omdat je ondanks censuur deze woorden verspreidt:   

Vrouw. Leven. Vrijheid.'

Van de andere kant

(NRC 27/28 augustus 2022)

Weer een mooie zomerse dag, een echte stranddag —   
die de aanhoudende droogte in stand houdt,   
onder het homerisch gelach van de oerharmonie,   
we schrijven 2022, een dorp in het Groningse:

in een tentenkamp zonder tenten   
delen de eerste Artsen zonder Grenzen   
eten uit. Wat? Niemand had gedacht   
dat zelfs de Nederlandse grens   
die artsen niet zou tegenhouden.   
Van Eemshaven tot Vaals tot Cadzand-Bad:   
meer dan duizend kilometer verontwaardiging.

Even verderop sterft een baby. Geschokte reacties.   
Niemand had gedacht dat een baby kon sterven!

Maar op de een of andere manier heb ik al tijden   
het gevoel dat het hier op uit zou lopen.   
De laatste ademteugen van een patiënt   
met gezwollen gele keelamandelen. Het stinkt hier   
in deze ruimte waarin niemand nog handelt.

Mensenrechten zijn een ruim begrip.   
Vluchten moet je in z’n context zien.   
Bekijk het eens van de andere kant!

Van de andere kant vallen er doden   
als je het van de andere kant bekijkt.   
Nee, terwijl.

Dan schakelen we nu over naar Sophie Hermans   
met een pleidooi voor échte vluchtelingen —    
die uit Oekraïne.

Dan geven we nu de microfoon aan De Gemeenten   
met een pleidooi voor de verzachtende omstandigheden.   
De verzachtende omstandigheid is dat het voor hen   
heel erg ingewikkeld ligt.   
Heel misschien, op de lange termijn…   
Ondertussen blijft gelden:   
no verblijfsvergunning, no food.

Dan nu het woord aan de vluchtelingen zelf.   
Helaas, de tijd zit erop.   
Wie weet, in een volgende uitzending.   
Rest ons alleen nog het weerbericht.   
Het wordt weer een mooie zomerse dag,   
een echte stranddag.

Ter gelegenheid van poëzie

(NRC, 29 juni 2022)

Er was niemand jarig, er was niemand dood.   
Het gedicht zelf was de reden.

Als we zeggen: de mensen lezen   
geen poëzie meer, wat bedoelen we?

We bedoelen dat ze niet langer voelen.   
Allemaal cursussen om iets te worden,   

maar niemand doorvoelt wat hij is.   
Aan het eind van een gedicht ben je niet langer verloren.

De stekels van schaamte trekken zich terug.   
Het leven is een leven lang zoeken naar metaforen

als het afstellen van een autoradio   
op een landweg: ruis van onbekende stemmen

in een lied dat vaag bekend voorkomt.

Dan een beller lang na middernacht:   
ik zou het lied graag nog eens horen.

Europa, 2022

(Bij het uitbreken van de oorlog tussen Rusland en Oekraïne, NRC Handelsblad, 25 februari 2022)

Angst zonder gedachten, de geest   
loopt als een pakezel   
de verschroeide aarde op - niets   
valt er te overpeinzen nu.   
Voldongen feiten om ons heen.   

Hoop is een alchemist: de dichtste steen   
ontzegelt het. Als uit een ei: klein      
verenpakketje, bebloed nog, onooglijk.   
Het eerste verzet wordt het luidste protest.   
Er is een nieuwe wereld mogelijk.   

Een nieuwer jaar

(Bij Nieuwjaar 2022, gescheven in opdracht van de Stichting CPNB, NRC Handelsblad, 3 januari 2022)

Na geen vuurwerk het vlugzout, je ontwaakt   
uit je roesje en ziet opeens: een landschap ontspruit   
op vloeipapier. Lijnloos, kleuren lopen in elkaar uit.   
Je bent hier eerder geweest, toch is er terstond  

iets breekbaars in je pas geslopen. En je stand:   
onwennig nog, als een net geplant berkje   
dat zich verschuilt achter zijn boompaal.   
Maar langs welke weg? Met welke reden?   

Natuurherstel of haardhout: de mogelijkheden   
zijn eindeloos hier. En zolang je niks benoemt,  
beklijft het ongewisse. Kommazetter,   
treuzeltalmer, je temporiseert  

totdat het februari is. Dan voor het eerst    
eens kijken of er iets te halen valt.   
Wat volgt is een ambitieus programma,  
gerund op je oude systemen.   

Het zal snel wéér januari zijn.   
Gelukkig: dan kun je het nieuwe hernemen.   

Evolutie

(In tijden van dansmarathons en neergeslagen demonstraties, NRC Handelsblad, 19 oktober 2021)

Het begint met een amoebe   
en het eindigt met de geur   
van kazen en worsten   
en uitputtingszweet   
in een evenementencentrum   
aan de rand van Breda   

Het begint met een amoebe   
en het eindigt met een vreedzame demonstratie   
die op haar beurt eindigt wanneer de ME   
je hersens inslaat. Grondrechten   
voor wie bij bewustzijn is!   

Het begint met een amoebe   
en het eindigt met een meute   
aan de lippen van een demagoog   
die uit louter zelfbehoud de kloof vergroot   
die mens tot meute heeft gemaakt   
en al het clandestiene wijt aan melanine   
- steeds weer opnieuw eindigt het daar.   

Er is een heel stil weiland   
in het midden van ons land   
Een oase tussen blokkendozen   
Een tuin in een kantoortuin   
Drie bange eksters beleggen er samen   
een stand-up meeting na de lunch  
Komen tot de conclusie dat ze elkaar   
Niets te vertellen hebben   
Nooit iets te vertellen hebben gehad   
En kiezen onafhankelijk van elkaar   
dezelfde vluchtroute, die evolutionair gezien   
een blinde steeg zal blijken.   

Een Afghaanse tolk krijgt Nederlandse les

(Bij de herverovering van Afghanista door de Taliban, NRC Handelsblad, 16 augustus 2021)

"Ach wat heet nou traag, er was eerst nog tijd.   
Ik maak nimmer fouten, tot het me spijt.   
Het was andermans strijd die ik hier verloor   
en we zagen het komen - complimenten daarvoor.   

Er ging iets niet goed, maar is dat meteen slecht?   
We deden ons best en ook dat mag gezegd.   
Doorgaans alwetend, voor de rest onbekend.   
Altijd daadkrachtig, maar niet in het weekend.   

Je voelt je verraden? Wees niet zo negatief:   
we boden je voor de ondergang perspectief.   
We sloegen alarm! Daarna sliepen we door.   
Al die grijze gebieden waar ik je nooit over hoor…   

Wie z'n huis is ontvlucht heeft een huis. Is dat arm?   
Slechts een beetje te laat, want je bloed is nog warm."   

Staartdeling

(Bij de weerstand tegen EU-klimaatplannen en overstromingen in Limburg, NRC Handelsblad, 17 juli 2021)

Als de werkelijkheid doodloopt, bouwen we een ark.   
Onze geschiedenisboeken staan er vol mee.   
Religieuze boeken zijn de bron van deze vlucht.   
Om ons heen voedt hebzucht zich met kruimels   
- als een staartdeling   
grijpt het steeds wat overblijft.   
Het is niet eerlijk.   
Die zin hardop uitspreken is soms voldoende.   
Gefluisterd door iemand die het meent   
breken er dijken.   
Hoe kan ik helen? Dat is een vraag   
waar de boeken verschillende antwoorden op hebben   
en die verdeeldheid   
sluit het bestaan van een juist antwoord uit.   
Soms breekt er onrust uit op het dek.   
Wat als de ark geen nieuw land vindt dit keer?   
Of erger: een veerboot blijkt?   
Ben ik weer. Heb je me gemist?   
Alles is waterig, water.   
We zoeken manieren   
de eentonigheid te doorbreken.   
Ook deze zoektocht mondt al snel uit in herhaling.   
Er is wel een uitweg: voor wie erachter komt   
dat soms het waterige zelf   
de meeste smaak heeft.   
Staan ze daar met hun kruimels.   
Had nou maar water opgekocht!   
Jullie smaakjes hoef ik niet meer.   
Dat is hoe helen begint.   
Op een dag loop je dorstig een moeras in   
dat aan het opdrogen is.   
Als een insect in de modder die uithardt,   
een fossiel in wording,   
je stofhoest een zucht.   
Geduldig zul je wachten.    
Eeuwenlang wacht je.   
Heel voorzichtig   
zal een nieuwe regen je wassen.   

Herdenking

(Bij de versoepeling van de coronamaatregelen, NRC Handelsblad, 4 juni 2021)

Een sneeuwstorm valt altijd in het niet bij de gedachte   
aan een sneeuwstorm. Ja: koud. Ja: wind. Maar niet   
de tijdloze ervaring van een blinde wereld, niet   
het stil zetten van de maalstroom, geen stormoog   
vol spierwitte gratie.    

Toen stond opeens de zomer voor de deur.   
De eerste hitte zonder jou. Rouw bleek een schokkerige   
achtervolgingsscène in een duistere steeg   
op een stralende dag. Hoe hier opeens in het donker   
in de zon, waar ik je eindeloos mis loop?   

In het midden van een menigte die de huid afwerpt   
om verder te zwermen krijg ik je terug. Eerst in flitsen,   
dan gedachten aan jou zo compleet   
als een rijzig recept, dwarrelen lang genoeg   
om weer eens af te dwalen, als in de periferie    
van een sneeuwstorm die iets goeds verwoestte.   

Ik kom er niet uit. Je valt nooit in het niet.   

3×2 minuten
Een driestemmige herdenking

(Bij de Nationale Dodenherdening, NRC Handelsblad, 4 mei 2021)

Persoon 1: de taptoe-speler | Persoon 2: een vluchteling | Persoon 3: onze politieke medemens   

1: Oh, ze hebben allemaal mijn valse noot gehoord! Een jaar lang oefenen en toch die onzekere tril erin geslopen…   

3: Kransen leggen. De verhalen van de overlevenden lezen. De namen van de slachtoffers opnoemen. En de daders dan? Wanneer gaan we de daders noemen? Ik wil de slachtoffers nooit vergeten, maar laten we de namen van de daders buutvrij halen dankzij het verstrijken van de tijd?   

1: Nou ja, ze hebben de valse noot alleen gehoord omdat ze de muziek door en door kennen. Dat is de kracht van herhaling. Dankzij het ritueel herkennen we wanneer er iets mis is. (Neuriënd:) Pam-pa-dum. Pam-pa-(valse noot).   

2: Ik kan me de laatste keer dat de wereld zo stil was niet herinneren. Een dictator, twee oorlogen, drie valse paspoorten, vijf grensposten, de Middellandse Zee. Allemaal overleefd. Voor wat? Om zes dagen per week in een magazijn te werken? Toiletartikelen te sorteren? WC-verfrissers in dozen te stoppen? Als ze me nu dood zouden schieten zou ik nog te moe zijn voor mijn eigen begrafenis.   

1: Morgen schrijven de kranten: taptoe-speler gaat de mist in. Morgen gaat de vis d'r in - zegt mijn moeder altijd over de kranten. Wat dat betreft is iets benoemen alleen niet genoeg om het je te herinneren.   

2: De laatste tijd is het steeds vaker alsof ik niet wakker kan worden, de dag in kan komen. Alsof ik gewaterboard word in mijn remslaap. De ergste straf, zeiden ze, is verdrinken. Maar de loopplank van dit schip is een lopende band. De ergste straf is niets erg meer vinden. Dat is de kracht van herhaling. Zodra je op je automatische piloot overgaat, kunnen ze alles met je doen.   

3: Zonder daders lijkt een misdaad een natuurverschijnsel. Een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Een systeemfout, wie zal het zeggen. Eerst ontkenden ze de holocaust. Toen dat niet meer werkte, begonnen ze het te bagatelliseren. Keer op keer, zodat we vanzelf zouden denken dat er wel een kern van waarheid in moest zitten. Dat is de kracht van herhaling. En daarom moet het herdenken ook herhaald. Als tegengif.   

1: Over 100 jaar weet niemand nog dat ik een blunder maakte, laat staan hoe ik heette. Ja, maar daar heb ik helemaal niks aan als ik morgen op de kazerne kom. O mijn god, hoe kon ik zo dom zijn.   

3:  Hannah Arendt zei dat de ideale onderdaan van de totalitaire maatschappij niet de overtuigde nazi is, noch de overtuigde communist, maar de mens voor wie het onderscheid tussen feit en fictie… niet langer bestaat. Maar wat als het onderscheid tussen feit en fictie nog wel bestaat, maar zonder gevolgen blijft? We benoemen de leugens, krijgen gelijk - en er gebeurt niets. We vinden de oorzaak, schrijven de waarheid - en er gebeurt niets.   

2: Kop op, zeggen ze. Schouders d'r onder. Morgen weer een dag. Allemaal goedbedoelde adviezen. Maar troost is niet alleen iemand die zegt 'het komt goed'. Het kan ook iemand zijn die zegt 'ik weet hoe erg het is'.   

3: En dan die ondraaglijke paradoxen die me dagelijks uiteen trekken. We moeten trots zijn op Spinoza, maar we mogen geen filosofie studeren. We stellen onszelf voor als een baken van vrijheid en beschaving, maar zijn boos als mensen er heen willen komen. We dragen politici die de Neurenbergprocessen diskwalificeren onder de noemer van vrijheid het parlement in. Wat is je vrijheid waard zonder rechtvaardigheid?   

1: Ik vraag me af welke namen ze over 100 jaar nog wel kennen. Of ze nog steeds twee minuten stilte zullen houden. Of er nog steeds muzikanten voor het oog van de natie het gewicht van de geschiedenis zullen dragen.   

2: Twee oorlogen, vijf grensposten, de Middellandse Zee. Voor wat? Al die mensen die niets van vrijheid weten die roepen dat ze iets van vrijheid weten. Je gaat pas iets van vrijheid weten wanneer je niets van vrijheid mag weten. Vroegen zij mij maar om advies.   

1: Misschien dat er over 100 jaar wel nieuwe oorlogen zijn geweest, met nieuwe slachtoffers om te herdenken. Nieuwe rituelen. Pfoe, daar kan ik me nog helemaal  niks bij voorstellen.   

3: We benoemen de leugens, krijgen gelijk - en er gebeurt niets.   

We vinden de oorzaak, schrijven de waarheid - en er gebeurt niets.   

2: Mijn advies zou zijn: bereid je voor op het allerergste, maar vergeet niet om ook op het beste te hopen.   

1 (neuriet stukje einde van taptoe): Pam--pa-dam.   

3: Wat is je waarheid waard zonder slagvaardigheid?   

1 (zacht): Pam-pa-dum.   

2: Je voorbereiden op het ergste. Nooit vergeten op het beste te hopen.   

1&3: -   

2: Je voorbereiden op het ergste. Nooit vergeten op het beste te hopen.   

Een paasgedicht
(Bij de wantrouwen tegen Mark Rutte, NRC Handelsblad, 4 april 2021)

Treurig die dag, een donderdagnacht   
waarin een land op waarheid wacht.   
Rutte, Hoekstra, Kaag, ze gaan gedrieën   
naar het einde van de via via Dolorosa.   
Daar treffen we de waarheid op d'r knieën.   
De nieuwe stemmen zingen al het Lacrimosa,   
een eensgezinde roedel, nog in lamswol:   
na het weekend zullen ze elkaar verscheuren,   
tot die tijd deelt men één feeststol.   
Van modder krijgt de waarheid camouflagekleuren.   
Niemand weet nog wie wat waar beweerde.   
Of waarheid wel bestaat, als je iets bent vergeten.   
Maar selectieve amnesie was nooit wat deerde:   
wat wringt is het selectieve geweten.   

De mensen die hij naar de afgrond bracht   
moeten de onverbiddelijke leider nu vergeven,   
terwijl een nieuw leider precedenten schept.   
Met een oordeel dat niet over consequenties rept   
is de controlerende macht voorgoed verdreven.   
De waarheid languit op de grond, en naakt.   
En weer een laatste kans die niet de laatste is.   
Zou hij weten dat er op de hele wereld   
geen bedrijf is dat vertrouwen maakt?   
Een eenzame leider baart een eenzaam volk,   
dat is de omgekeerde wet van democraten.   
Waarheid staat pas weer op in iemand anders' mond.   
Oh Rutte - door te blijven heeft u ons verlaten.   

Tweestrijd

(Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer, NRC Handelsblad, 13 maart 2021)

We gaan er naar kijken, mevrouw.   
Een adviescommissie zal zich er over buigen.   
Het was zeker niet onze bedoeling   
en het was al op onze radar,   
maar mocht u desalniettemin het idee hebben    
benadeeld te zijn, dan zullen we er melding van maken    
bij de taskforce die onderzoekt   
hoe het toch allemaal zo heeft kunnen lopen.   
Heeft de toolkit u dan helemaal niet geholpen?   
We zijn ondertussen benieuwd hoe u deze klantreis ervaart.   
Neemt u daarom vijf minuutjes de tijd   
om onze vragenlijst in te vullen.   
U kunt er een mooie waardecheque mee winnen.   
We verrekenen hem met uw laatst ontvangen naheffing.    
We geven het antwoord dat wij geven.   

Het is tijd voor verandering! Het is nu echt tijd    
om de schouders eronder te zetten, onze ogen   
op de bal. Dat kan alleen samen.   
Het is erop of eronder, want het is crisis.   
Want de verkiezingen komen er aan.   
Echte keuzes maken. Met vertrouwen   
en daadkracht. En vrijheid.   
Voor de gewone man op straat.   
Voor die verzorger, die zo hard werkt.   
En voor die politieman   
(of vrouw natuurlijk #gelijkekansen).   
Het kan, dus het moet.   
Ben jij er bij? Klik dan hier   
om je aan te melden.   
Het is vijf voor twaalf.   
Het is echt erg.   
Het is bizar.   

Een op drie

(Ter gelegenheid van Wereld Kanker Dag, NRC Handelsblad, 4 februari 2021)

Een op de drie heeft een gelukssteen,   
gekregen van een op de drie boezemvrienden,   
die daar in geloven. Een op de drie poezen   
zit op dit moment voor het raam   
en een op de drie spraakberichten   
blijft onbeluisterd: mijn vertwijfelde stem   
eeuwig vast in de klankkast van de ether.   

Een op de drie is al verloren   
vóór het startschot klinkt, maar vangt toch aan,   
probeert het. Van mij mag je wel tien   
van de dertig koekjes eten, wat deert het?   
Ondertussen vindt een op de drie verkenners   
moeiteloos de weg terug naar het kamp,   
waar alledrie de paarden drinken.   

En een op de drie krijgt kanker.   
Ziet de arts de gang op komen,   
weet eigenlijk de uitslag al.   
Die blik: de proclamatie van een ramp.   
- Ziet het gewone leven op een sloepje stappen,   
is de galeislaaf bij zijn eigen zinken.   

Nederland

(Bij haar benoeming tot Dichter des Vaderlands, NRC Handelsblad, 22 januari 2022)

Je nostalgie is oprecht, maar je rookworst is nep   
Je boodschap is groen, maar aan je platform kleeft bloed   
Je algoritme sadistisch, je vangnet een hoepel   
Je bijstand gekort, terwijl optimisme een plicht is   

Je plan radicaal, wanneer de camera draait   
Je vaccinatiegraad hoog, als je managers telt   
Je vrijheid een waakvlam, democratie polyester   
En niemand die weet wat je ware gezicht is   

Je geweten, verleden, je opinies, experts   
Je consultants, commissies, obsessies, je taal   
Je vergeten kwitanties met het hele verhaal   
En je schoorvoetende sorry, dat aan niemand gericht is   

Je hoort 'het begin van het einde', denkt: einde   
steeds vaker. Aan deze maskerade van nevenschade   
met op de achtergrond het gerinkel van centen   
Je bent een winkel, zegt men - die dicht is   

Bij gebrek aan natuurijs ben je een schaatser die zwemt   
en je zwemt langzaam omhoog naar een boei, waar het licht is   
Wee wat zich wreekt, je bent een burger die stemt   
Het is bijna lente. Je bent moe, maar je bent er nog   

Vraag niet hoe, maar je bent er