De claris mulieribus

Giovanni Boccaccio (1313-1375), de Italiaanse renaissance-dichter en -schrijver, werd wereldberoemd door zijn in het Italiaans geschreven verhalenbundel Il Decamerone. Een vijftiende-eeuwse Nederlandse uitgave is er niet van. Wel verschenen er nog in de vijftiende eeuw vertalingen in het Duits, Frans en Spaans. De eerste, onvolledige, Nederlandse vertaling, gemaakt door Coornhert, verscheen pas in 1564 onder de titel 50 lustige historien.

Omstreeks 1362 schreef Boccaccio in het Latijn zijn boek De claris mulieribus, waarin hij in 104 korte biografieën het leven van beroemde vrouwen beschrijft. Het werk is in talrijke handschriften overgeleverd en werd voor het eerst in 1473 in Ulm door Johan Zainer gedrukt, daarna ook in Straatsburg en in 1487 door Aegidius van der Heerstraten in Leuven.

Van Boccaccio's werk over beroemde mannen verscheen in de Nederlanden in de vijftiende eeuw alleen een Franse vertaling bij de Brugse drukker Mansion. Nederlandse vertalingen van beide werken verschenen pas in de zestiende eeuw bij Claes de Grave in Antwerpen: in 1525 die van de beroemde vrouwen en in 1526 die van de beroemde mannen.

Houtsnedes

Deze Leuvense uitgave is een rijk geïllustreerd werk met 76 houtsneden, die alle, op die van Eva na, met enige vrijheid gekopieerd zijn naar de eerste uitgave van Zainer uit 1473. Onder de beroemde vrouwen komen vele koninginnen voor, zoals Semiramis, koningin van Assyrië, Penthesileia, koningin der Amazones en Hecuba, koningin van Troje. Verder de nog beroemdere Helena van Troje, Penelope, de vrouw van Odysseus, de dichteres Sappho van Lesbos, en de pausin Johanna. 

Op de afbeelding hiernaast is de laatste Egyptische koningin Cleopatra te zien. Na de val van Alexandrië in het jaar 30 heeft haar geliefde, de Romeinse generaal Marcus Antonius, zich al met het zwaard gedood. Ook Cleopatra kiest voor zelfmood: in haar armen houdt ze de gifslangen die haar leven zullen beëindigen.

Alle plaatjes in deze uitgave van De claris mulieribus werden opnieuw in hout gesneden. Dat is bijzonder, want het laten maken van illustraties was duur en vaak namen drukkers hun toevlucht tot (veelvuldig) hergebruik van standaardafbeeldingen. Een houtsnede met een voorstelling van een aantal huizen en een paar torens kon bijvoorbeeld meermaals gebruikt worden als er ergens een stad afgebeeld moest worden. Soms kom je in incunabelen hetzelfde plaatje dus vaker tegen. Maar clarae mulieres kon je natuurlijk niet afbeelden met een stock-plaatje van een vrouw.

Literatuur

• De vijfhonderdste verjaring van de boekdrukkunst in de Nederlanden. Brussel 1973, nr. 189a
• Der Frühdruck im deutschen Südwesten 1473-1500. Stuttgart 1979, p. 76, nr. 9.