Aletta Jacobs, 'De Vrouw, haar bouw en inwendige organen'

Aletta Jacobs (1854-1929) was samen met Wilhelmina Drucker een drijvende kracht achter de eerste feministische golf. Zij was mede-oprichter van een vereniging tot verkrijging van het kiesrecht voor vrouwen. In de 19de eeuw mochten vrouwen niet stemmen. Dat was vastgelegd in de grondwet van 1848, zij het niet met zoveel woorden. Om te mogen stemmen moest je een bepaald bedrag belasting betalen én staatsburger zijn. Vrouwen waren volgens de wet ‘handelingsonbekwaam’ en beschikten daarom niet over het burgerrecht. In 1883 probeerde Aletta Jacobs wél te stemmen door zich op de kiezerslijst te laten plaatsen. Dat werd haar geweigerd en de wet werd aangepast: in 1887 kwam expliciet in de grondwet te staan dat vrouwen geen stemrecht hadden. Na vele jaren strijd kregen vrouwen in 1919 eindelijk het recht om te kiezen en om verkozen te worden en in 1922 was het voor het eerst zover en mochten vrouwen voor het eerst naar de stembus.

Studeren en werken

Aletta was zeventien toen ze een brief schreef aan minister-president Thorbecke met het verzoek om naar de universiteit te mogen om medicijnen te studeren. Thorbecke schreef in reactie hierop een brief aan haar vader waarin Aletta toestemming werd verleend. Ze ging studeren en werd de eerste vrouwelijke arts van Nederland. 

In 1879 vestigde zij haar praktijk aan de Herengracht in Amsterdam. In de nabije Jordaan hield ze twee maal per week een gratis spreekuur. De Jordaan was in die tijd nog een straatarme buurt en ze kreeg te maken met volksvrouwen die jaar na jaar zwanger werden. Illegale abortussen waren normaal, net als de kindersterfte in de even grote als arme gezinnen. De voortdurende zwangerschappen hadden een verwoestende uitwerking op het lichaam. Aletta introduceerde het pessarium, een voorbehoedsmiddel dat door de vrouw kon worden gebruikt.

De Vrouw, haar bouw en inwendige organen

In 1899 verscheen de publicatie De Vrouw, haar bouw en inwendige organen. De inhoud was revolutionair. Voor het eerst was er een boek waarin in heldere taal werd uitgelegd hoe het lichaam van de vrouw in elkaar stak. De opbouw van het boek was op zich traditioneel. Eerst werd de huid behandeld:

De huid (cutis), waarmede het geheele menschelijke lichaam is overtrokken, is bij de vrouw zachter en fijner dan bij den man. […]

Daarna kwamen het geraamte, de spieren, de bloedsomloop, het zenuwstel, de spijsverteringsorganen, de ademhalingsorganen, de pisorganen (pis was toen een netter woord dan nu) en ten slotte de geslachtsorganen aan bod: 

De geslachtsorganen (organa genitalia) stellen ons in staat aan nieuwe wezens het leven te schenken. Dit vermogen, om ons zelf te vermenigvuldigen, hebben wij met de planten en dieren gemeen. Wat ons evenwel van plant en dier onderscheidt is, dat de met rede begaafde mensch niet behoeft voort te planten, lijdelijk zooals de plant, of onderworpen aan een onbetoombare aandrift zooals het dier, maar dat hij dit kan doen onder de heerschappij der rede.

Zakelijk en helder

Het boek is in een zakelijke, directe stijl geschreven. Alleen de spelling herinnert de lezer eraan dat de tekst meer dan een eeuw oud is. Tot het verschijnen van dit boek hadden vrouwen - en mannen - nauwelijks een idee over hoe het lichaam functioneerde. In boekjes over de volksgeneeskunst kon je nog lezen dat je een jongen kon verwekken op je linkerzijde of bij volle maan en dat een vrouw, eenmaal zwanger, geen zoete dingen moest eten omdat het kind dan een zoetekauw werd. Over de genoegens van seks werd geheimzinnig gedaan. Bij Aletta stond daarentegen kort maar krachtig te lezen dat 
 

[…] de kittelaar […] alzoo tusschen de beide plooien der kleine lippen [ligt], die zich vóór en achter dit orgaan vereenigen. Het is een klein, stomp, vaatrijk en zenuwrijk uitsteeksel, zonder opening. Het wellustgevoel zetelt voornamelijk in dit orgaan. 

Door de tekst heen staan zwart-wit afbeeldingen van het geraamte en organen, waaronder de ‘geslachtsorganen van een 14-jarig meisje’. De plaatjes wijken niet af van wat je in een dergelijk boek verwacht. Achterin het boek vinden we iets bijzonders: een in kleur gedrukt lichaam van een vrouw dat je volledig kunt openklappen. Het begint met de huid, daaronder de spieren, gevolgd door afbeeldingen van de bloedsomloop, het zenuwstel, het geraamte en de inhoud van de borstkas en buik. Tegenwoordig associeren we zulke uitklapfiguren met kinderboeken, maar oorspronkelijk werd deze techniek gebruikt ter verduidelijking van wetenschappelijke theorieën in boeken voor volwassenen over bijvoorbeeld astronomie en anatomie.