Affiches over de Tweede Wereldoorlog
Mussert strijdt voor Nederlands’ plaats in het nieuwe Europa. Utrecht, NSB, 1942: 34,7 x 29,6 cm. Aanvraagnummer: KW AE 00149.
Welke beelden tijdens de Tweede Wereldoorlog aan Nederlandse muren werden aangeplakt, is goed na te gaan in de collectie affiches van het NIOD, die na restauratie in de KB zijn opgeslagen. Het zijn er ruim 5000.
Mes & Bronkhorst
A.J. Mes (1890-1961) was eerst rijwielhandelaar, maar werkte later in Haarlem bij een drukkerij. Vanaf 1932 was hij medefirmant van Mes & Bronkhorst in de Gaelstraat. J.A. Bronkhorst (1900-1987) was een koopman en voerde de administratie van de zaak, waar onder andere posters voor het Polygoonjournaal werden gedrukt. Maar Bronkhorst sloot zich in 1933 al aan bij de NSB (Mes in 1936) en sindsdien werd er veel NSB-reclamewerk verzorgd. Tijdens de oorlog drukte Mes & Bronkhorst propaganda en boeken in opdracht van de SS Ersatzkommando, het SS-opleidingskamp Avegoor, de Duitse Wehrmacht en verschillende aan de NSB gerelateerde organisaties. Daarmee was een bedrag gemoeid van een half miljoen gulden: 80% van de totale omzet van het bedrijf. Men beschikte over minsten zeven personeelsleden, een offsetdrukkerij, een handpersdrukkerij en afdelingen voor lithografie, zinkslijperij en binderij. Ook kocht het bedrijf percelen aan uit voormalig Joods bezit.
Bronkhorst was overigens vanaf 1942 niet meer bij het bedrijf betrokken. Hij had dienst genomen bij de Germaanse SS en bracht het tot Obersturmführer en Ortskommandant in Bromberg. Bij de bevrijding in 1945 werd een groot deel van de administratie vernietigd, maar er bleef genoeg over om Mes en zijn zoon vanwege collaboratie te veroordelen. Beide werden geïnterneerd, het bedrijf kwam onder toezicht van het Nederlandsch Beheersinstituut. Concurrenten aasden intussen op (het gebruik van) de drukpersen. De aangestelde beheerder maakte zich schuldig aan belangenverstrengeling (hij had zelf een drukkerij) en terwijl er weer reclameplaten, woletiketten, koekbuswikkels en leerleesboekjes werden gedrukt, sleepte de zaak zich jaren voort. Uiteindelijk mocht de zoon van Mes de drukkerij overnemen.
Van Altena
In de oorlog moesten organisaties met zorg ontwerpers en publiek uitkiezen, want de kosten voor het ontwerpen, drukken en verspreiden van affiches bedroegen minstens 20.000 gulden en dat konden ze zich niet elke dag permitteren. Een van zulke posters was erop gericht om meer jongeren, vooral uit NSB-gezinnen, in te lijven bij de Nationale Jeugdstorm, een soort Nederlandse Hitlerjugend, die opviel door hun fleurige uniformen, liederen en marsmuziek. Dit affiche werd in 1943 gedrukt in Haarlem bij de litho- en offsetdrukkerij Mes & Bronkhorst naar een ontwerp van ‘Van Altena’. Meer dan dertig posters dragen de naam ‘Van Altena’, maar wie dit was is onduidelijk. Een andere poster van Van Altena roept op om lid te worden van de NSB. De naam van de leider, Mussert, staat bovenaan: ‘Mussert strijdt voor Nederlands’ plaats in het nieuwe Europa’. Deze dramatische poster toont de drie vlaggen van de NSB, Nederland en het Duitse Derde Rijk zwevend boven de aardbol. Nederland licht rood op tegen een zwart continent.
-
De jeugd in den jeugdstorm. [Utrecht, Nationale Jeugdstorm, 1943: ?? x ?? cm. Aanvraagnummer: KW AE 00694.
-
De jeugd in den jeugdstorm. Utrecht, Nationale Jeugdstorm, 1943: ?? x ?? cm. Aanvraagnummer: KW AE 00694.
Van een anonieme ontwerper (slechts aangeduid met de initiaal ‘S.’) is een poster uit 1943 die jonge mannen oproept lid te worden van de Waffen SS. In totaal zouden 22.000 Nederlanders deel uitmaken van deze tak van het Duitse leger. Deze troepen werden aan het oostfront ingezet na de Duitse nederlaag bij Stalingrad, om verdere veroveringen door het Russische leger te beletten. De strijd ‘tegen het bolsjewisme’ werd voor de Nederlandse jongeren op aantrekkelijke wijze gebracht door hem te koppelen aan het verleden van Nederland als zeemacht. Groot troont op het affiche de kop van Michiel de Ruyter – in een diep oranje gloed. Hier wordt oranje dus niet aan het koningshuis gekoppeld, maar aan Nederland en aan de zeehelden uit de zeventiende eeuw – de vloot in de achtergrond zal die van de roemruchte slag bij Chatham voorstellen.
De affiches laten in de oorlog combinaties van symbolen zien, aanvankelijk ingezet in een poging Nederland te nazificeren, en later als onderdeel van haatcampagnes tegen de geallieerden, de joden en de Russen. De toon werd grimmiger naarmate de terreur toenam. Desalniettemin is het volstrekt onzeker welke effecten de posterpropaganda tijdens de oorlog had. Wel beijverden verzamelaars in verschillende plaatsen zich al tijdens de oorlog om strooibiljetten, affiches en illegale publicaties bijeen te halen. Daardoor zijn er nu verzamelingen van in verschillende bibliotheken, zoals die van Deventer, de UB Leiden, het NIOD en de KB.
