Verkade albums

Omslag van 'Lente'
Download

Collectie KB

Omslag van Lente. Aanvraagnummer: 3021 A 43

Boeken over de natuur, aangevuld met prachtige afbeeldingen die verzameld konden worden bij koek en beschuit: dat zijn de plaatjesalbums van firma Verkade. Deze albums brachten jong en oud verwoed aan het verzamelen. Daarbij speelden ze in Nederland een belangrijke rol in de verspreiding van kennis over de natuur. Van 1903 tot 1940 verschenen er tientallen van deze albums, waarvan het grootste deel van de hand van de bekende amateurbioloog Jac. P. Thijsse. 

Brood-, koek én waxinelichtjes fabrikant Verkade begon in 1903 met een nieuwe reclamecampagne. Aan hun voorverpakte bakkerijproducten werden verzamelplaatjes toegevoegd, die mensen konden bewaren in een speciaal uitgegeven album. Deze tekstloze albums bevatten met name afbeeldingen van sprookjes. Hoewel de albums een succes waren, was Verkade zelf niet tevreden over de kwaliteit van de uit Duitsland afkomstige plaatjesalbums. Na drie van deze zogenoemde sprookjesalbums was het daarom tijd voor een andere aanpak. Geen uit Duitsland aangekochte albums meer, maar albums van volledig Nederlandse makelij. 

Hollandse natuur in woord en beeld

Het idee was om niet alleen in te spelen op het plezier van het verzamelen, maar ook om zowel kinderen als volwassenen iets te leren. Het vergroten van de liefde voor de inheemse natuur en het Hollandse landschap bij het brede publiek bracht Verkade tot het thema dat in ieder volgend verzamelalbum centraal zou staan: de natuur. In de inleiding van het album Lente werd de opzet voor de eerste albums duidelijk gemaakt: 

‘Wij zouden eene vertelling trachten te geven van het jaar, van de verschillende jaargetijden, van bloemen, vogels, vlinders, kevers, die overal te vinden zijn in ons kleine land, doch die maar door enkelen worden gekend.’ 

Het idee voor dit thema hing ook samen met de toenemende belangstelling aan het begin van de twintigste eeuw voor de natuur en de bescherming hiervan. Onderwijzer Jac P. Thijsse had op dat moment samen met mede-onderwijzer Eli Heijmans al verschillende boeken gepubliceerd over flora en fauna in Nederland en schreef in het Algemeen Handelsblad columns. Aangezien de albums niet alleen natuurgetrouwe illustraties moesten bevatten, maar ook informatieve tekst, was Thijsse een logische keuze. Na enige aarzeling om zijn naam te verbinden aan een reclamecampagne, stemde Thijsse in. Het op grote schaal kunnen verspreiden van kennis over de natuur en de geruststelling dat de naam Verkade niet prominent in de albums aanwezig zou zijn, gaven de doorslag. Uiteraard zal de 750 gulden die hij per album kreeg, ook een leuke bijkomstigheid zijn geweest.

Nu een schrijver voor de teksten geregeld was, moesten er nog kunstenaars gevonden worden die de afbeeldingen voor de te verzamelen plaatjes konden maken. De familie Verkade bestond uit kunstliefhebbers, en vond dat de plaatjes voor de albums van hoge artistieke kwaliteit moesten zijn. Voor het eerste album werden drie verschillende kunstenaars gevraagd, die Verkade uit eigen familie- en kennissenkring kende:  Willem Wenckebach, Jan van Oort en de toen nog vijftienjarige Jan Voerman jr. Ook voor het druk- en bindwerk werden kwalitatief hoogstaande Nederlandse bedrijven gevraagd.

Voor ieder seizoen een album

In maart 1906 was het zover, het eerste album Lente lag op de toonbanken. Zowel klanten als de pers ontvingen het album met veel enthousiasme. Hoewel het album met vijftig cent een stuk duurder was dan de eerdere sprookjesalbums, waren een jaar na uitgave al ruim 17.000 exemplaren verkocht. Meerdere (herziene) drukken zouden dan ook volgen. Men was zeer te spreken over het album. Zo stond in De nieuwe courant van 2 maart over de tekst van Thijsse: ‘Het ontwakende plantleven beschrijft hij zoo aanschouwelijk, dat men naast de toelichtende plaatjes tusschen de regelen door nog veel meer ziet van de liefelijke kleuren en vormen die in de lente veld en bosch sieren.' Om het album compleet te maken moesten 144 verschillende plaatjes, met onder meer Klein hoefblad, vuurvlindertjes en boompiepers, verzameld worden. Dubbele plaatjes konden naar de firma Verkade zelf opgestuurd worden om te ruilen. Naast de mogelijkheid van het toesturen van plaatjes, ging Verkade ook speciale, drukbezochte, ruilbeurzen organiseren. 

  • Plaatjes met diverse planten, waaronder Klein hoefblad en korstmossen, uit Lente

  • Plaatjes met verschillende bloeiende planten en insecten, waaronder een magnolia, uit Lente

  • Plaatjes met diverse kleine vogels, waaronder de fitis en de boompieper, uit Lente

In het voorwoord van het eerste album werd verzocht of de lezer aan kon geven of er belangstelling was voor een vervolg. Enige twijfel hierover bleek echter ongegrond. Verkade ontving niet alleen brieven van kinderen, maar ook van enthousiaste ouders en onderwijzers. Het deel Zomer verscheen dan ook een jaar later. Qua vormgeving was het album nog fraaier dan Lente. Volledig in stijl van de Nieuwe Kunst vormgegeven en met rijkelijk geïllustreerde tekstpagina’s. Bij ieder volgend deel werden verbeteringen aangebracht. Zo werden voor Herfst, uit 1908, op verzoek ook de Latijnse namen van planten en dieren vermeld in het register. Met het uitbrengen van Winter in 1909 was de serie compleet. 

Het Hollandse landschap centraal

Na het succes van deze albums wilde de firma Verkade een serie over de verschillende Nederlandse landschapstypen in Nederland uitbrengen, waarbij dezelfde kwaliteit werd gehandhaafd. Tussen 1910 en 1913 verschenen er vier albums, die achtereenvolgens de duinen, de wei, het Naardermeer en bos en hei behandelden. De keuze voor het Naardermeer, in plaats van het geplande onderwerp meren en moerassen, komt voort uit Thijsse zijn voorliefde voor dit gebied. Als medeoprichter van de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten had hij in 1906 het Naardermeer weten te behoeden voor een lot als vuilnisstort. 

 

Van bloemen in de tuin tot dieren in Artis

Ook in de decennia daarna bleven er (bijna) jaarlijks Verkade-albums verschijnen, met natuur als hoofdthema. Alleen tijdens en na de Eerste Wereldoorlog lag de publicatie van albums enkele jaren stil. Thijsse werkte nog met regelmaat aan albums, zoals Texel, Paddenstoelen en De Bloemen en haar vrienden. Door de jaren heen werden er ook andere schrijvers en kunstenaars betrokken die hun eigen invulling gaven. Zodra een nieuwe album verscheen, ontving het publiek deze met groot enthousiasme. Soms waren er ook onverwachte bijeffecten. Zo steeg het aantal toeristen op Texel door het Texel-album, namen veel Nederlanders een eigen aquarium door Mijn aquarium van A.F.J. Portielje en maakten sommige biologieleermiddelen dankbaar gebruik van de illustraties. De populariteit van de albums bracht ook andere bedrijven ertoe eigen verzamelalbums uit te brengen. 

Omslag van 'Vogelzang'
Download

Collectie KB

Omslag van Vogelzang. Aanvraagnummer: KW BJ Z0209

Vanaf midden jaren zestig bracht Verkade naast herdrukken van eerder verschenen albums ook enkele nieuwe albums uit. De manuscripten hiervoor lagen al jaren op de plank, maar waren ten gevolge van de Tweede Wereldoorlog en de nasleep hiervan nooit uitgebracht. De 100ste geboortedag van Thijsse in 1965 was een uitstekende gelegenheid voor het uitgeven van zijn Vogelzang en het 150-jarig bestaan van Artis in 1988 werd gevierd met het album Vogels in Artis. In 1995 verscheen Eik en beuk, dat Thijsse begin jaren dertig schreef. Dit twintigste album van zijn hand zou het laatste Verkade-album worden, waarmee na ruim negentig jaar een eind kwam aan een zeer succesvolle reclamecampagne.

Catalogusbeschrijvingen

  • Jac. P. Thijsse; geillustreerd met plaatjes naar teekeningen van L.W.R. Wenckebach, Jan van Oort en Jan Voerman Jr., Lente. [Zaandam] : Bakkerij "De Ruijter" der Firma Verkade & Comp., 1906. Aanvraagnummer: KW 3021 A 43. Bekijk deze editie van 1906 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse; […] plaatjes naar teekeningen van L.W.R. Wenckebach, Jan van Oort en Jan Voerman Jr., Zomer. Zaandam : Bakkerij "De Ruijter" der Firma Verkade & Comp., 1907. Aanvraagnummer: KW BJ Z6324. Bekijk de tweede druk van 1908 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse; […] plaatjes naar teekeningen van L.W.R. Wenckebach, Jan van Oort en Jan Voerman Jr., Herfst. Zaandam : Bakkerij "De Ruijter" der Firma Verkade & Comp., 1908. Aanvraagnummer: KW BJ Z6323. Bekijk deze editie van 1908 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse; […] plaatjes naar teekeningen van L.W.R. Wenckebach, Jan van Oort en Jan Voerman Jr., Winter. Zaandam : Bakkerij "De Ruijter" der Firma Verkade & Comp., 1909. Aanvraagnummer: KW BJ Z6318
  • Jac. P. Thijsse; [...] plaatjes naar teekeningen van L.W.R. Wenckebach, Jan van Oort en Jan Voerman Jr., Het Naardermeer. Zaandam : Bakkerij "De Ruijter" der firma Verkade, 1912. Aanvraagnummer: KW 3021 A 45. Bekijk deze editie van 1912 op Delpher
  • A.F.J. Portielje met medewerking van J.P.H. Portielje-Scholten; […] plaatjes naar teekeningen van Jac. J. Koeman en J. Voerman Jr.  Mijn aquarium. Zaandam: Verkade’s Fabrieken, 1925. Aanvraagnummer KW BJ Z6735. Bekijk deze editie van 1925 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse; […] plaatjes naar teekeningen van C. Rol en J. Voerman Jr., Paddenstoelen. Zaandam : Verkade’s Fabrieken, 1929. Aanvraagnummer: KW BJ Z6354. Bekijk deze editie van 1929 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse; […] plaatjes naar teekeningen van L.W.R. Wenckebach, C. Rol, J. Voerman Jr. en Sam van Beek, Texel. Zaandam: Verkade’s Fabrieken, 1927. Aanvraagnummer: KW BJ Z6326. Bekijk deze editie van 1927 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse; […] plaatjes naar teekeningen van C. Rol, J. Voerman Jr. en H. Rol, De bloemen en haar vrienden. Zaandam : Verkade’s fabrieken, 1934. Aanvraagnummer: KW BJ Z6327. Bekijk deze editie van 1934 op Delpher
  • Jac. P. Thijsse, Vogelzang. Zaandam: Koninklijke Verkade Fabrieken, 1965. Aanvraagnummer: KW BJ Z0209. Bekijk deze editie van 1965 op Delpher

Literatuur

  • Coesèl, Marga. Natuurlijk Verkade. Het verhaal van de albums. Warnsveld: Terra, 1999
  • Dijkhuizen, Sietzo. Jac. P. Thijsse. Een biografie: natuurbeschermer, flaneur en auteur van Verkade-albums. Amsterdam:  De arbeiderspers, 2005
  • Voerman, Peter, Marga Coesèl en Theo Spek. Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman jr. & de Verkadealbums. Zwolle: WBooks, 2026
Meer over de collectie Nederland

Ook in de collectie