Psyche, gebonden door Loebèr en Smits
Gebatikte boekband van 'Psyche' door Louis Couperus op een glazen groene sokkel
Natuurmotieven op boekbanden zijn vaak gestileerd en hebben meestal alleen een decoratieve waarde, maar tijdens het symbolisme krijgen zulke versieringen ook een diepere betekenis. Dat geldt in sterke mate voor een boekband door de firma Loebèr en Smits uit Leiden. Op de voorzijde van de band zijn vlinders, spinnenwebben en een embryonaal ei afgebeeld.
De samenwerking tussen Johannes Aarnout Loebèr jr. (1869-1957) en Johannes Bartholomeus Smits (1874-1944) begint officieel op 17 oktober 1898 en duurt niet erg lang: de vennootschap wordt per 1 januari 1900 alweer ontbonden. Zij exposeren in mei 1898 boekbanden, alba, houtsneden en ander werk bij de Rotterdamsche Kunstkring, ook geven ze demonstraties van leersnijden, handvergulden, houtsnijden en marmeren.
Experimenten
Voor de ontwikkeling van de boekbindkunst in Nederland zijn hun experimenten van belang: ‘stroomkleurversiering’ op linnen (een marmerprocédé), waterverf op perkament, gebatikte banden en linnen banden bedrukt met sjablonen van Japans papier. Ze noemen hun atelier een ‘werkplaats voor verzorgd handwerk’. De werkverdeling tussen de twee is onduidelijk. Loebèr vindt Smits technisch beter. De banden van Smits tonen tot die tijd echter nooit florale motieven, ze zijn geometrisch van aard, met zigzaggende of cirkelvormige lijnpatronen. Vanaf 1896 spiegelen zijn ontwerpen de bindconstructie (zoals bindtouwen) en dat is dan heel modern.
Nadat Louis Couperus in november 1898 zijn sprookje Psyche heeft gepubliceerd, kiezen de twee boekbinders dat boek uit om hun vakmanschap te tonen. Zijn sprookje over de geest Psyche, gebaseerd op de verhalen van Apuleius, is zeer succesvol en is door kunstenaar Jan Toorop voorzien van een linnen band met een Nieuwe-kunsttekening, maar de Leidse boekbinders negeren diens dominante zweepslaglijnen. De symboliek en stijl van Toorop keert niet terug in de band van Loebèr en Smits.
De band is beschermd door een halfleren overslagdoos die in de boekbinderij gesigneerd werd met de letters ‘LS’. De leren strook op voor- en achterzijde is niet recht afgesneden, maar geschulpt en versierd met gouden stempelingen en perforaties.
-
Detail van doos voor Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1898), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
-
Monogram ‘LS’ op de doos voor Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1898), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
-
Monogram ‘LS’ op de rug van de boekband voor Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1898), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
De band is van deels beschilderd, deels gebatikt perkament. Ook hier zien we een monogram van de binders, maar nu geschilderd: ‘LS’.
De voorstelling op het voorplat is uitbundig beschilderd in rood, zwart, roze, groen, geel, met stempelingen in goud. Cirkels in verschillende formaten met daaronder een groene ondergrond zijn beschilderd in lichtgeel. Centraal bovenaan is een vlinder, de roze vleugels uitgeslagen, met twee ogen op het onderste paar. Links daarvan zijn drie – naar de bovenhoek in omvang afnemende – zwarte cirkels te zien, met een lijnenpatroon gestempeld in goud en omrand met eveneens gestempelde stippen: dit zijn spinnenwebben. Rechts van de vlinder zijn dergelijke gedecoreerde cirkels herhaald, deels geschilderd in groen, met in de onderste een kern van geel, goud en groen: dit stelt een embryonaal ei voor. De cirkel, midden onder, bevat een groeiende plant met wortels, bol of knol, bladeren en bloem.
-
Achterplat van de boekband voor Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1898), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
-
Rug van de boekband voor Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1898), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
-
Voorplat van de boekband voor Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1898), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
De uitgever van Couperus, L.J. Veen, hoort van deze boekband die hem zeer interesseert en hij laat het boek naar Amsterdam opsturen. Daaraan danken wij nu de beschrijving die de binders zelf op 4 oktober 1899 van hun ontwerp geven.
In de versiering hebben we getracht de grondgedachte der oude Psyché legende te geven die ook door den heer Couperus in zijn werk gevolgd is. Psyche (de menschenziel, hier gesymboliseerd door een kapel, als het meest subtiele insect dat eerst na verschillende gedaanteverwisselingen zijn schoone vorm krijgt; de bijna menschelijke oogen op de vleugels wijzen op het geestelijk karakter van dit motief) in de drie tijdperken, het verleden, het heden en de toekomst. Strevend naar het hoogste.
De drie tijdvakken zijn omringd door cirkels als teeken van het oneindige; het verleden donker met gouden spinnewebben; het heden gevend de groei eener plant; terwijl de breede helder witte rand het voor ons meer verklaarbare toont; de toekomst vaag met het embryonale ei.
Geschenk
Handgeschreven opdracht van J.A. Loebèr jr. in Louis Couperus, Psyche (Amsterdam 1899), gebonden door Loebèr en Smits, 1899
Hoewel een succesrijk boek voor ambitieuze boekbinders een aantrekkelijk object kan zijn, scoort de band niet het beoogde succes: er dient zich geen koper aan en 1904 doet Loebèr de band cadeau aan Hendrik Buitendijk (1845-1938), die jarenlang als ‘meesterknecht’ werkte voor de firma van Loebèr. De opdracht luidt: ‘Aan H. Buitendijk | Als herinnering aan | ons jarenlang sa- | menwerken. | Leiden, Febr 1904 | J.A. Loeber Jr.’ Het geschenk hangt samen met Loebèrs afscheid van Leiden: een maand later vertrekt hij voor een professoraat naar Elberfeld bij Wuppertal.
De band voor Psyche is om verschillende redenen uitzonderlijk. Ten eerste vanwege de uitbundigheid van het ontwerp dat onvergelijkbaar is met welke andere boekband van Loebèr of Smits afzonderlijk (voorafgaand aan of tijdens hun samenwerking). Ten tweede is dit de enige perkamenten boekband die met een gezamenlijk monogram gesigneerd is: ‘LS’, zowel op de band als op de doos. Ten derde is dit de enige door dit atelier uitgevoerde band met een samengestelde, symbolistische voorstelling die is gebaseerd op de inhoud van het gebonden boek.
Opdrachten van boekbinders bestaan in die tijd vaak uit alba of oorkondekokers voor speciale gelegenheden. In het vrije werk, zoals Psyche, komt duidelijk een visie op het boek als geheel naar voren. Het tekent de wens van Loebèr en Smits om het boek als een geheel te ontwerpen dat zij in 1898 plannen smeden voor een eigen drukkerij, de ‘Leidsche Drukpers’, zodat zij de te binden boeken zelf kunnen vormgeven. De bedoeling is om het maken van een mooie band om een lelijk vormgegeven boek te vermijden. En Psyche is van buiten modern, maar van binnen typografisch ouderwets vormgegeven. De prijs van een eigen pers is echter te hoog en het plan strandt. Een boek als Gesamtkunstwerk hebben zij zelf nooit kunnen maken.
Catalogusbeschrijving
Louis Couperus, Psyche. Amsterdam: K.J. Veen, 1898. Exemplaar gebonden door Loebèr en Smits, Leiden, 1899. KW GW A122238. (Aankoop met steun van de vereniging Vrienden van de KB).
Tekst gebaseerd op: Paul van Capelleveen, ‘Een rijwielcorso en Psyche in Nieuwe-Kunststijl. Twee boekbanden van Loebèr en Smits’, De Boekenwereld, 42 (2026) 2 (juni), p. 42-47.
