Natuurlijke historie van het rundvee in Holland

Op het omvangrijke werk Natuurlijke historie van Holland van de arts Johannes Le Francq van Berkheij verschijnt begin van de negentiende eeuw een vervolg: Natuurlijke historie van het rundvee in Holland. Dit werk, dat over meerdere jaren in delen zal verschijnen, geeft de lezer een uitgebreid beeld van de Hollandse rundveeteelt en het belang van de koe voor Nederland.  

Berkheij's idee over natuurlijke historie 

In eerste instantie manifesteert Johannes Le Francq van Berkheij (1729-1812) zich als dichter en toneelschrijver en dat blijft hij doen met vele onverzoenlijke hekeldichten en lijkzangen. Intussen schrijft hij zich aan de universiteit van Leiden in als ‘meesterschilder’ en promoveert daar in 1761 op een medisch proefschrift. Hij vestigt zich als arts en begint te schrijven aan het werk waarmee hij bekend zal blijven: Natuurlijke historie van Holland. Onder ‘natuurlijke historie’ schaart hij dieren, gewassen, delfstoffen, astronomie en geografie. Het boek verschijnt in delen tussen 1768 (gedateerd 1769) en 1778 en wordt bovendien in Duitse en Franse vertaling uitgebracht. Dit werk levert hem een Leids lectoraat in de natuurlijke historie op. De delen behandelen de loop van de rivieren, het klimaat, de grondsoorten, delfstoffen, diersoorten, het karakter en de kleding van de bewoners, het dagelijks leven, veeteelt – maar nadat de paardenfokkerij is behandeld stokt het project. Het vervolg over rundvee laat een kwart eeuw op zich wachten.

Het onderzoek van Berkheij steunt onder andere op zijn eigen verzameling van tekeningen, waarvan hij zelf bovendien vaak de maker was. De politieke ontwikkelingen laten zijn leven niet ongemoeid; in de strijd tussen de patriotten en de orangisten in de jaren tachtig van de achttiende eeuw kiest hij vurig de kant van Oranje. Hij raakt door zijn standpunten regelmatig in de problemen en moet na enkele kostbare rechtszaken in de jaren 1780 zijn collectie tekeningen verkopen (die belandt in Spanje). Als in 1795 de Bataafse Revolutie wordt uitgeroepen door de patriotten, verandert de rol van Berkheij definitief. Feitelijk werkt hij niet meer voor de universiteit, maar zijn salaris, al is dat geen vetpot, wordt lange tijd doorbetaald. 

Meer en nog veel meer over rundvee 

Vanaf kort voor 1800 schrijft hij aan het vervolg van zijn Natuurlijke historie, dat tussen 1805 en 1811 verschijnt: Natuurlijke historie van het rundvee in Holland. Daardoor verandert zijn natuurlijke historie als geheel van karakter, want behandelen de eerdere delen vele onderwerpen: de laatste afleveringen (deel 4.2 tot en met 5) gaan uitsluitend over rundvee. Wel komt alles daarover aan bod: ingewanden, bevruchting, ziektes, geneesmiddelen, de inrichting van boerderijen en stallen en de techniek van de landbewerking.

De grootste uitklapbare plaat in het eerste deel heet: ‘Geslacht-rekening om met een opslag van het oog te kunnen nagaan, hoeveel Runderbeesten in tien achtereenvolgende jaren uit eene Moederkoe, en Vaderstier kunnen voorttelen […]’. De berekening (die in het boek vijftig pagina’s in beslag neemt) laat zien dat een enkele koe in tien jaar 143 nakomelingen kan voortbrengen, in ideale omstandigheden. 

De plaat is linksonder gesigneerd door de tekenaar en dat is de auteur zelf (‘F.L. Francq van Berkhey inv.’) en rechtsonder door de graveur: ‘N.v.d. Meer Junior fecit’. Hetzelfde geldt voor de overige platen in dit deel (al is daarbij de tweede achternaam ingekort tot ‘M.’). Het gaat om de goed aangeschreven Noach van der Meer jr. (1741-1822), bovendien een leerling van Berkheij. Van der Meer graveert onder andere topografische prenten van Leiden en Paramaribo, architectuurtekeningen zoals van Felix Meritus en historische prenten, zoals van de patriottentijd in Amsterdam, maar hij levert ook illustraties voor boeken, zoals de titelprent voor Het boek der psalmen (1773), en dus ook de prenten voor deze rundvee-encyclopedie.

Het belang van de koe voor Nederland spreekt uit deze met portretten van koeien en met taferelen op de boerderij geïllustreerde en ingekleurde plaat. Onderaan links en rechts bezingt een gedicht de vruchtbaarheid van de koe: een ode aan de koe, de koe als heilige. De kleurrijke versies van deze prent zijn niet anders dan feestelijk te noemen.