Kookboeken uit de 21e eeuw

Veel ontwikkelingen die aan het einde van de 20e eeuw opkwamen – zoals meer aandacht voor gezondheid en klimaat, toenemende internationalisering en de opkomst van moderne media – zetten in het eerste kwartaal van de 21e eeuw door. Ook veranderingen in de sociale structuur van de maatschappij hadden invloed op de verdere ontwikkeling van de Nederlandse eetcultuur.

Verschuivende rolpatronen

Door de toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen, werd het traditionele rolpatroon, waarin de vrouw verantwoordelijk was voor de maaltijdbereiding, minder dominant in de samenleving. In plaats daarvan kwam het ‘tweeverdienersmodel’ op; huishoudens waarin beide partners een betaalde baan hadden. Koken werd daardoor vaker een gedeelde verantwoordelijkheid; wie het eten klaarmaakte hing meer af van persoonlijke voorkeuren en werkschema’s dan van genderverhoudingen. Steeds meer Nederlanders leidden een druk bestaan en het bewaken van de balans tussen werk en privé werd voor velen een grote(re) uitdaging. Ook de toename van eenpersoonshuishoudens droeg daaraan bij. In veel 21e-eeuwse kookboeken zien we dan ook een nadruk op gezonde recepten die snel en gemakkelijk klaar te maken zijn.

Dat mannen zich meer gingen bezighouden met het bereiden van voedsel, bleek ook uit het groeiende aantal kookboeken dat zich specifiek op deze groep richtte. Een voorbeeld hiervan is Man met smaak vol recepten voor een breed scala aan mannen; van de ‘I love meat man’ tot de ‘als-het-kan-vega man’.

Eten als ‘lifestyle’

Een druk bestaan gold niet langer als een excuus voor een ongezonde levensstijl. Het idee dat je bent wat je eet, kreeg steeds meer voet aan de grond. Door toenemende zorg over het klimaat en dierenwelzijn, kwam er meer vraag naar plantaardige en biologische producten. Naast vegetarische kookboeken, die al eerder opkwamen, verschenen er ook steeds meer publicaties met veganistische recepten, zoals Het ultieme vegan kookboek van Eveline-Coralina van Straten en Man. eat. plant. van Lisette Kreischer en Maartje Borst.

Het koken met lokale producten van het seizoen werd eveneens (weer) populair door het stijgende klimaatbewustzijn. In Nederland heeft topkok Jonnie Boer, bekend van het Zwolse sterrenrestaurant De Librije, hier een belangrijke rol in gespeeld door veel gebruik te maken van seizoensproducten uit zijn eigen omgeving. Hij publiceerde hier diverse kookboeken vol smaakvolle recepten over, zoals Puur natuurlijk, Het grote wildplukboek en Paddenstoelen. 

Tv-programma’s waarin werd gekookt bleven onverminderd populair. Door het enorme succes van Heel Holland Bakt (vanaf 2013) en Heel Holland Bakt Kids (vanaf 2020), nam het thuisbakken een vlucht. Voor sommigen werd bakken een vorm van bourgondisch verzet tegen de ‘ongezellige’ nadruk op gezond en vetarm eten. Het jubileumbakboek van het programma kwam enthousiaste thuisbakkers goed van pas.

Nieuwe media

In navolging van populaire Britse chef-koks als Jamie Oliver en Gordon Ramsay, publiceerden ook diverse Nederlandse koks hun eigen recepten. Op die manier wisten, naast Jonnie Boer, onder meer Herman den Blijker, Robert Kranenborg, Miljuschka Witzenhausen, Sergio Herman, Rudolph van Veen, Pierre Wind en Jigal Krant een groot publiek te bereiken. Steeds vaker verschenen recepten niet alleen in boekvorm, maar ook online of – in het geval van Witzenhausen – in een eigen tijdschrift.

Door de opkomst van nieuwe media konden ook hobbykoks hun favoriete recepten en kooktips gemakkelijk met anderen delen. De ‘foodblogs’ en online ‘communities’ van kookliefhebbers schoten als paddenstoelen uit de grond. Verschillende van deze websites en blogs zijn bewaard in het KB-webarchief. Als je lid bent van de KB, kun je deze collectie in de leeszalen van de KB bekijken.

Gemak dient de (drukbezette) mens

Ondertussen bleven er nieuwe apparaten op de markt verschijnen om de kokende mens van alle gemakken te voorzien. Zo maakten veel Nederlandse huishoudens aan het begin van de 21e eeuw kennis met de slowcooker en de airfryer. Natuurlijk verschenen er ook bijbehorende kookboeken om ervoor te zorgen dat de consument deze aanwinsten in de keuken ten volle benutte. Hoewel de airfryer voor velen een vervanging van de frituurpan was, lag de nadruk in de kookboeken op gezonde gerechten in plaats van op snacks. De slowcooker – ook wel aangeduid als Crock-Pot, de merknaam van het bekendste model – maakte het mogelijk om als drukbezet mens tijdrovende gerechten te maken zonder steeds in de pannen te hoeven roeren. In de woorden van Jessica Lek, auteur van Het Crock-Pot boek: ‘Live fast, cook slow’.

Streetfood

Door de overvolle agenda’s nam ook de populariteit van afhaal- en kant-en-klaarmaaltijden toe. Zo werden foodtrucks vanaf ongeveer 2010 steeds gangbaarder in het Nederlandse straatbeeld. Deze mobiele keukens – vaak omgebouwde busjes – van waaruit eten wordt bereid en verkocht, kwamen op in de grote steden en breidden zich snel uit dankzij festivals en sociale media. Natuurlijk werd deze trend opgepikt door verschillende schrijvende koks. Zo deelde de populaire tv-kok Miljuschka Witzenhausen in haar boek Miljuschka's food trucks ‘de lekkerste streetfoodgerechten voor thuis’. Door de grote vraag naar gezonde, internationale gerechten, gingen veel trucks zich toeleggen op biologisch voedsel uit andere windstreken.