Oorspronkelijk Israelitisch kookboek

Aan het einde van de negentiende eeuw verschenen er voor het eerst Nederlandse kookboeken gericht op de joodse bevolkingsgroep in ons land. Het eerste in Nederland gepubliceerde joodse kookboek was een in 1881 uit het Duits vertaald werk van Rebekka Wolf: Kookboek voor Israelitische gezinnen. Veel populairder echter was het in 1894 voor het eerst verschenen Oorspronkelijk Israelitisch Kookboek van Sara Vos: het kookboek beleefde zes herdrukken.

Als gevolg van de diaspora kent de joodse keuken een enorme hoeveelheid culinaire tradities, die vaak sterk een regionale invloed verraden. Zo komen in dit kookboek nauwelijks recepten voor van gerechten die tegenwoordig te boek staan als 'joods', maar juist vrijwel alleen puur Nederlandse gerechten als griesmeelpap, broedertjes, boerenkool met worst, blinde vinken, mayonaise, wentelteefjes en advocaat. Dit alles natuurlijk wel bereid volgens de regels van de joodse ritus.

Deze joodse voedingsvoorschriften komen in het Oorspronkelijk Israelitisch Kookboek uitgebreid aan bod, speciaal voor diegenen die 'volgens dit boek het koken willen leren, en niet met de regels bekend zijn, die in een joodsche keuken behooren gevolgd te worden.' Zo wordt het gebruik van verschillende kleuren en vormen serviezen voor verschillende soorten levensmiddelen uitgelegd, evenals de manier om vlees kosjer te maken.

Goed & gezond

In de voorrede wijst de schrijfster haar lezeressen op het belang van goed en gezond voedsel. Door middel van het Duitse spreekwoord ‘Der Mensch ist, was er isst’ beargumenteert zij dat 'het voorrecht een gezond krachtig lichaam te bezitten, grootendeels afhangt van de spijzen, die de mensch van jongs af aan tot zich genomen heeft.' Wie kookt volgens de joodse ritus, zo gaat zij verder, heeft ten opzichte van andere kooktradities het voordeel er bijna verzekerd van te kunnen zijn 'dat de te gebruiken zaken geen schadelijke bestanddeelen bevatten, daar de meeste dagelijksch gebruikt wordende levensmiddelen, die niet gemakkelijk in huis gecontroleerd kunnen worden, onder rabinaal toezicht staan'. Voor die levensmiddelen die niet onder rabbinaal toezicht staan, 'meest groenten, kruideniers- of grutterswaren', volgen in dit boek aanwijzingen voor kwaliteitsonderzoek.

De schrijfster legt verder in haar voorrede omstandig uit hoe belangrijk het is dat jonge meisjes op tijd leren het huishouden te doen en vooral leren te koken. Liefst nog voor hun trouwen, en wel 'zoodra de schooltijd achter den rug is'. Want een jonggetrouwde vrouw moet tegenover haar dienstboden toch een zelfverzekerde houding en kennis van zaken ten toon kunnen spreiden: dan alleen is ze immers 'van de achting en gehoorzaamheid harer diensboden verzekerd en bespaart zichzelf hierdoor vele moeilijkheden.' Een moeder kan er natuurlijk nooit zeker van zijn dat haar dochters daadwerkelijk zullen trouwen, maar, zo stelt Sara Vos haar lezeressen gerust, ook voor meisjes die gaan studeren of een vak leren, is het nooit verspilde moeite iets van het huishouden te weten.

Recept

Het volgende recept is afkomstig uit hoofdstuk 3, dat handelt over rijst, gort en meelspijzen. In het begin van het hoofdstuk wordt er gewezen op de kwaliteitskenmerken van goede rijst: 'Het kenteeken van zuivere rijst is de blankheid en doorschijnendheid van de korrel. Wanneer rijst geelachtig of dof uitziet, dan neme men ze niet, want dan zijn er meestal insecten in.'

Recept: Rijst met krenten
Dat is de lievelingskost der kinderen. Men wascht 5 ons rijst, en ziet twee ons krenten goed na, want er bevinden zich dikwijls steentjes en andere onzuiverheden tusschen. Men wascht de krenten eenige malen in lauw water en wrijft de bij het wasschen flink door de handen, opdat het zand los late, doet ze bij de rijst en raspt er de schil van een citroen door. Men zet het met drie kan kokend water en ½ eetlepel zout op en laat het drie kwartier zachtjes doch aanhoudend koken. Men roert er een ons boter of soepvet door. Sommigen koken er suiker in (1½ ons), anderen geven de suiker op tafel opdat ieder naar zijn smaak zich bedienen kan.

Bron

• Oorspronkelijk Israelitisch kookboek, S. Vos. - Amsterdam 1903, derde herziene druk, met honderd beproefde voorschriften vermeerderd. Aanvraagnummer: 9196 F 44