Haagse prijsbanden

Als je een paar eeuwen geleden als jongen een beetje mee kon komen en je ouders het konden betalen, dan kon je naar de Latijnse School, de voorloper van het gymnasium. Meisjes hadden het nakijken. Bijna alle steden in de Nederlandse Republiek én Den Haag (dat formeel geen stad was) hadden zo’n Latijnse School. Het onderwijs bestond voor het grootste deel uit – jawel – het leren van Latijn, dat nodig was voor het vervolg: een studie aan de universiteit. Het schooltype bestond vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw tot aan de Wet op het hoger onderwijs van 1876, toen het gymnasium werd geïntroduceerd. De Haagse Latijnse School was gevestigd in de Zuilingstraat, op een steenworp afstand van de Grote Kerk. Haar opvolger bestaat nog: Het Gymnasium Haganum aan de Laan van Meerdervoort. 

Het onderwijs aan de Latijnse School bestond voornamelijk uit het drillen van Latijnse rijtjes en het lezen van teksten van Romeinse auteurs. Concurrentie tussen de leerlingen werd aangemoedigd: het idee was dat jongens beter hun best zouden doen wanneer hun eerzucht geprikkeld werd. Onderdeel daarvan was het uitdelen van prijsboeken. Als je gedurende het semester je best had gedaan, dan kon je aan het eind ervan beloond worden met een prijsboek, doorgaans een uitgave van de werken van een auteur uit de klassieke oudheid. Je zat tenslotte op de Latijnse School. Vaak waren het tweedehands aangeschafte boeken, die werden betaald door de stad waar de school gevestigd was en werden gebonden door binders die ook ander werk voor de stad deden. 

In de meeste gevallen gaat het om perkamenten banden met het wapen van de stad in goud erop gestempeld, al komen leren banden ook voor. De rector van de school schreef op een extra blad (‘de prijs’) voorin het boek de naam van de jongen die de prijs kreeg en de gelegenheid waarbij hij werd uitgereikt (doorgaans iets als ‘de rector en curatoren van de Latijnse School in [plaats] reikten de voortreffelijke jongeling [naam] dit boek uit bij zijn promotie van de [zesde, vijfde etc.] naar de [vijfde, vierde etc.] klas wegens zijn uitnemende ijver’). En ja, je ging op de Latijnse School van de zesde naar de vijfde naar de vierde naar de derde naar de tweede naar de eerste klas. 

Enkele voorbeelden

Er zijn in de loop van de tijd verschillende bandstempels gebruikt op Haagse prijsbanden. Het eerste is een klein centraalstempel met de Haagse ooievaar in een ovaal. Dit stempel werd in ieder geval sinds 1657 gebruikt: de KB heeft een exemplaar uit dat jaar (KW 1774 D 4), maar dat is in nogal slechte staat. Een mooier exemplaar is uit 1696. In dat jaar ontving Jacobus De Bie (1681-1719) bij de overgang van klas 3 naar 2 uit handen van rector Pancratius van Maaswijk een uitgave van de komedies van Plautus (KW 1774 E 16).

Wat later gebruikte de binder van de prijsboeken een groter stempel, met een afbeelding van Minerva (de Romeinse godin van de wijsheid) met een lans, een schild met het Haagse wapen en een uil. In het stempel staat ‘Hagae Comitis’, Latijn voor ‘Van ‘s-Gravenhage’. Van dit stempel zijn in de achttiende en negentiende eeuw vier verschillende varianten in gebruik geweest. Een voorbeeld is KW 1774 E 19: in de band zit een exemplaar van Willem Hendrik Nieupoort (ca. 1670-na 1723), Rituum, qui olim apud Romanos obtinuerunt, succincta explicatio (Utrecht, 1774): een boek over Romeinse rituelen. Het werd in 1793 geschonken aan Abraham Polak. Het boek van Nieupoort was overigens een populair boek om cadeau te geven: de KB heeft ook exemplaren die als prijsboek zijn geschonken door de Latijnse Scholen van Elburg, Hattem en Amersfoort.

Een leren prijsband met een andere variant van het stempel komt uit de bibliotheek van (maar werd niet geschonken aan) Caspar Reuvens (1793-1835), archeoloog en eerste directeur van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. De inhoud is een uitgave van Vitae excellentium imperatorum, een verzameling levensbeschrijvingen van beroemde mannen van Cornelius Nepos (1ste eeuw voor Chr.), ook al een favoriet om als prijsboek weg te geven.

Meer scholen, meer boeken

De KB heeft honderden prijsbanden uit Nederland, niet alleen uit Den Haag maar uit alle plaatsen met een Latijnse School. Vanaf de late achttiende eeuw gingen ook andere scholen dan de Latijnse prijsbanden uitdelen. De KB heeft dus ook prijsboeken van leerlingen van Franse, nuts-, meisjes- en andere scholen. 

Ook de Diaconie van de Nederduits Gereformeerde Gemeente van Den Haag gaf boeken weg: het boek met in goud de opdruk 'Diaconie s Hage 1793' (NOM O II 31) werd op 18 november 1793 door de predikant A. Bowier aan Adolf Deur overhandigd vanwege diens ijver bij de godsdienstlessen. Het bevat Schoolboekjen van Nederlandsche deugden en Levensschetsen van Nederlandsche mannen en vrouwen.