Louis Couperus, Le Cheval ailé, 1923. Vertaling van Psyche door Félicia Barbier

Hoewel Louis Couperus (1863-1923) graag in Frankrijk vertoefde, er zelfs langere tijd woonde en er ook wel enige bekendheid genoot, zijn er toch opmerkelijk weinig van zijn werken vertaald in het Frans. Een klik op Couperus-titels in het Duits levert in de KB-catalogus bijvoorbeeld bijna vijftig treffers op, herdrukken inbegrepen, maar voor het Frans slechts een twaalftal. Eén van de meer herdrukte Franse vertalingen is die van het sprookje Psyche uit 1898.

Couperus in het Frans 

De vroegste vertalingen in het Frans zijn die van de romans Majesteit en Wereldvrede. Deze werken werden al in 1898 vertaald, slechts enkele jaren na het verschijnen van de oorspronkelijke uitgaven. Beide titels werden rond 1900 ook nog een keer herdrukt. Deze romans waren in Couperus’ eigen tijd in binnen- en buitenland dan ook zeer geliefd. Veel andere beroemde werken van Couperus verschenen pas decennia later voor het eerst in een Franse vertaling. De meest recente Franstalige Couperusversie in de KB-collectie verscheen in 2002: een vertaling van de populaire sprookjes Psyche (1898) en Fidessa (1899) door David Goldberg.

Le Monde nouveau 

Maar het beroemde sprookje Psyche van Couperus bereikte Frankrijk als een van de sporadische Couperus-vertalingen al eerder. In 1923 verscheen een vertaling van de hand van Félicia Barbier onder de titel Le Cheval ailé (‘Het gevleugelde paard’) bij uitgeverij ‘Editions du Monde Nouveau’ in Parijs. Deze firma bracht als belangrijkste uitgave het tijdschrift Le Monde nouveau, dat van 1919 tot 1935 verscheen. Oprichter van uitgeverij en periodiek was de Nederlandse jurist Ebed van der Vlugt, die tijdens de Eerste Wereldoorlog in Franse dienst vocht. Na de verschrikkingen van de Grote Oorlog streefde hij naar wereldwijde internationale samenwerking om dergelijke rampen in de toekomst te vermijden. Het tijdschrift Le Monde nouveau werd daarvoor een vehikel. 

De gelijknamige uitgeverij bracht in de jaren twintig om de verstandhoudingen te verbeteren steeds meer internationale literatuur, waaronder dus van Couperus. De eerste versie van de vertaling verscheen als een reeks losse katernen bij het tijdschrift. De bedoeling was dat de abonnee zelf voor het inbinden zou zorgen. De KB bezit deze eerste versie in losse bijlagen in een speciale cassette die Couperus-verzamelaar Jan Eekhof liet vervaardigen. 

Een symbolistisch sprookje 

Couperus bewerkte in zijn Psyche de klassieke vertelling over de liefde tussen Psyche en Eros (of, in Latijnse benaming, Amor). In zijn eigenzinnige versie woont het meisje Psyche in een groot slot in het Rijk van het Verleden. Op haar rug draagt ze kleine vleugeltjes, maar ze kan zelf niet vliegen. Prins Eros uit het Rijk van het Heden dingt naar haar hand. Maar Psyche dwaalt en laat zich vol verlangen meevoeren door een gevleugeld paard, de Chimera, die haar tot de uithoeken van het Rijk brengt.  Ze belandt in de woestijn en wordt verleid door de Sater en prins Bacchus van de Onderwereld en verliest haar vleugeltjes. Uiteindelijk doorstaat zij alle beproevingen en de dood overwinnend vindt ze  haar eeuwige liefde voor Eros terug en daarmee de weg naar het Rijk van de Toekomst.  

Félicia Barbier 

De uitgave van het sprookje Psyche is in Nederland overbekend geworden door het fraaie Art Nouveau-bandontwerp van kunstenaar Jan Toorop. Het toont Psyche op de rug van het gevleugelde paard. Zo mooi is de Franse uitgave niet. Maar de vertaling is wel zeer interessant. Bijvoorbeeld door de vertaalster, Félicia Barbier (1875-1931). Zij had een Nederlandse achtergrond - geboren als Felicia Korpershoek in Rotterdam-,maar met een Franse moeder: Amanda Auzolia Vernisson. Ze vertaalde ook werk van Nico van Suchtelen en Henri Borel in het Frans. De Franse familieconnecties moeten Barbier naar de Franse kolonie Algerije hebben gebracht, waar ze hoofd werd van het Berlitz Taleninstituut in Algiers. Waarschijnlijk heeft zij Louis Couperus persoonlijk ontmoet in Algerije, toen hij daar rondreisde. Een van de reisbrieven uit Met Louis Couperus in Afrika (1921) werd ook door haar vertaald, voor het tijdschrift La Mediterranée Illustrée.  

Julien Benda 

Ook interessant is de inleiding in deze Franse vertaling. Die was van de hand van niemand minder dan Julien Benda (1867-1956), de Franse filosoof en essayist die in 1927 zijn beroemde boek La Trahison des clercs (Het verraad van de klerken) publiceerde. In dat geruchtmakende boek viel Benda de intellectuelen aan, die zich afkeerden van het rationalisme en de universele waarden om zich voor het karretje te laten spannen van totalitaire ideologieën, zoals die in het interbellum sterk in opmars waren: nationalisme, communisme en fascisme. Het lijkt op het eerste gezicht opmerkelijk dat deze scherpe rationalistische filosoof zo’n bewondering had voor Couperus’ symbolistische sprookje, maar Benda verweet de intellectuelen ook juist dat ze zich voegden naar een platvloers ‘realisme’, terwijl het volgens hem juist de taak der intellectuelen was om de ‘abstractie’ te verdedigen, het streven naar principes en normen en waarden buiten het direct waarneembare en haalbare. Aan het platonisch getinte sprookje van Couperus kon hij mede daarom zijn hart ophalen. Benda schrijft in zijn inleiding dat hij de symboliek van het sprookje juist het meest waardeert:  

'Mais, si son charme propre fait parfois qu’on l’oublie, le conte, nous le répétons, n’en est pas moins essentiellement symbolique; il demeure constamment l’expression d’une idée émouvante, et en acquiert un grand surcroit de beauté.'  

[''Maar hoewel zijn eigen charme er soms voor zorgt dat men dat vergeet, blijft het sprookje, we herhalen het, niettemin in wezen symbolisch; het blijft voortdurend de uitdrukking van een ontroerend idee en ontleent daaraan een grote extra schoonheid.]