Liber amicorum, Album amicorum, Philotheca, Stammbuch, vriendenboek, vriendenrol, poëziealbum. Dit zijn allemaal benamingen voor een boekje waarin handgeschreven bijdragen van vrienden en kennissen werden verzameld. Deze bijdragen bestonden vaak uit handtekeningen met een bijhorende tekst, soms vergezeld met een afbeelding. De KB heeft een grote collectie alba amicorum, uit verschillende eeuwen. Voor de periode vòòr 1900 telt die collectie al meer dan 600 alba.
De oorsprong van dit soort boekjes is te vinden in de zestiende eeuw. Aan de protestantse universiteit van Wittenberg begonnen Duitse studenten handtekeningen van bekende theologen te verzamelen, zoals Philip Melanchthon of Maarten Luther. Eerst werden daarvoor gedrukte boeken gebruikt, vaak het werk van de beroemde hoogleraar zelf. De oorsprong van dit soort boekjes is te vinden in de zestiende eeuw. Aan de protestantse universiteit van Wittenberg begonnen Duitse studenten handtekeningen van bekende theologen te verzamelen, zoals Philip Melanchthon of Maarten Luther. Eerst werden daarvoor gedrukte boeken gebruikt, vaak het werk van de beroemde hoogleraar zelf. Maar ook andere boekjes, zoals embleembundels, werden gebruikt. Die werden met witte bladen doorschoten, waardoor het gemakkelijker werd om bijdragen neer te pennen.
Buitenlandse studenten aan die universiteiten namen het gebruik snel over. Wanneer zij naar hun thuisland terugkeerden, namen zij hun alba amicorum mee. Zo werd het verzamelen van vriendschappelijke bijdragen over heel (Noord-)Europa verspreid. Nederlandse studenten waren voorlopers van deze expansie. Het oudste bekende album uit Nederland is bijvoorbeeld dat van Stephanus van Rhemen, een student uit Deventer die in 1556 een album aanlegt wanneer hij in Wittenberg studeert. Zijn album, met onder andere een bijdrage van Melanchton, wordt in het Gelders Archief bewaard.
Het vroegste vriendenboekje in de collectie van de KB komt uit dezelfde periode. Het betreft een doorschoten exemplaar van Alciatus’ Emblemata uit Lyon (1551). Het bevat 92 bijdragen, uit de periode 1558 tot 1597. Het album (KW 133 M 142) is toegeschreven aan Philippus Anshelm, maar mogelijk had het album een eerdere bezitter.
Het bijhouden van een album amicorum werd steeds populairder en het genre evolueerde zo verder. Niet alleen hoogleraren werd gevraagd om een bijdrage. In het album amicorum was er ook plaats voor de inscripties van medestudenten, vrienden en familieleden. Zelf beroemde letterkundigen, staatslieden of kunstenaars werden om een handtekening gevraagd.
Deze pagina geeft een overzicht bij de diverse soorten alba in de KB collectie. Zo zal dieper ingegaan worden op alba uit verschillende eeuwen. Ook wordt er onderscheid gemaakt tussen alba van vrouwelijke bezitters, alba uit families en alba met bijzondere kunstenaarsbijdragen.