Tom Poes en Heer Bommel

Omslag van Marten Toonder, Tom Poes en andere verhalen. Amsterdam: De Geïllustreerde Pers, 1960. 
Aanvraagnummer: KW 5246961.

Twee van de bekendste en meest iconische stripfiguren in Nederland zijn ongetwijfeld Tom Poes en Heer Olivier B. Bommel, gecreëerd door Marten Toonder. De avonturen van deze rationele kat en emotionele beer verschenen van 1941 tot 1986 bijna dagelijks in de krant, in de vorm van zwart-witte tekststrips, en hadden een grote impact op de Nederlandse cultuur.

De verhalen spelen zich meestal af rond Kasteel Bommelstein of tijdens een wandeling in de natuur rondom de stad Rommeldam. Daar raakt Heer Bommel in conflict met een zonderling figuur of voorwerp. Als zelfbenoemde ‘heer van stand’ wil hij graag helpen, maar door zijn impulsieve en naïeve karakter raakt hij geregeld in de problemen. Die worden vervolgens opgelost door de intelligente en doortastende Tom Poes. Na afloop wordt er vaak gezamenlijk een ‘eenvoudige doch voedzame maaltijd’ genoten, geserveerd door de trouwe bediende Joost.

Bommelsaga

In totaal zouden er 177 verhalen verschijnen, die ook wel de Bommelsaga worden genoemd. De eerste avonturen waren vooral bedoeld voor kinderen en werden geschreven door Phiny Dick, de vrouw van Toonder. Vanaf het zevende verhaal zou Toonder echter zelf de tekst gaan schrijven. Na de oorlog zou hij zich steeds meer gaan richten op de volwassen ‘lezertjes’.
De saga groeide in de loop der jaren uit tot een geliefd fenomeen, mede dankzij het creatieve en humoristische woordgebruik, de maatschappelijke satire, de tekenstijl, de herkenbare terugkerende karikaturen en de stemmige landschappen met verwaaide bomen.

Tom Poes-verhalen

Behalve de dagelijkse verhalen in de vorm van zwart-witte tekststrips in kranten, verschenen er in de periode 1950-1969 en later in 1980-1988 ook 77 verhalen in de vorm van gekleurde ballonstrips (strips met tekstballonnen) in tijdschriften als Donald Duck, Ons Vrij Nederland en Revue. Dit zijn de zogenaamde ‘Tom Poes-verhalen’: ze waren wel geïnspireerd op de Bommelsaga, maar vormen er geen onderdeel van. Deze ballonstrips creëerde Toonder veelal niet zelf; ze werden grotendeels geschreven en getekend door medewerkers van de Toonder Studio’s. De verhalen in deze ballonstrips waren soms bewerkingen van de krantenstrips, maar meestal geheel nieuwe verhalen. Verder waren ze meer gericht op jongere lezers en waren scenario en taalgebruik eenvoudiger van aard.
 

Taalgebruik

In de Bommelsaga zelf keren steeds dezelfde herkenbare personages terug, die op satirische wijze een archetype van een bepaald beroep of maatschappelijke functie verbeelden. Zo is er burgemeester Dirk Dickerdack, die de bestuurlijke macht vertegenwoordigt, commissaris Bulle Bas als vertegenwoordiger van de politie, J.B.S.V. Dorknoper als ambtenaar en professor Prlwytzkofsky als vertegenwoordiger van de wetenschap. Elk van deze personages heeft een geheel eigen spreektaal, waardoor de wereld van Tom Poes en Heer Bommel tot leven komt.

Het taalgebruik van deze personages is bijzonder creatief en kenmerkt zich door talrijke verzonnen woorden en uitdrukkingen, zoals ‘minkukel’ en ‘denkraam’. Ook uitdrukkingen als ‘als je begrijpt wat ik bedoel’ en ‘een eenvoudige doch voedzame maaltijd’ zijn onderdeel geworden van de Nederlandse taal. Sommige van Toonders woorden en uitdrukkingen zijn zelfs opgenomen in het Van Dale-woordenboek.

Onderscheidingen

Daarnaast bevatten veel verhalen tijdloze maatschappijkritiek op uiteenlopende thema’s, zoals kapitalisme (De bovenbazen), racisme en discriminatie (Het boze oog), milieuproblematiek (Het Bommel-verschiet) en bureaucratie (Het einde van eindeloos).

Deze combinatie van humor, taalgebruik, satire en maatschappijkritiek heeft ertoe bijgedragen dat de verhalen uiteindelijk als literatuur werden erkend. Zo werd Toonder al in 1954 benoemd tot lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. Daarnaast ontving hij verschillende literaire onderscheidingen, waaronder de Tollensprijs in 1992. In 1995 werd hij bovendien benoemd tot erelid van het Genootschap Onze Taal.

 

Tom Poes en Heer Bommel in de KB

Marten Toonder Verzamelaarsclub. Tilburg, 1994-2001. Verscheen 4× per jaar. Voortgezet als Toondertijd. Aanvraagnummer: TD 4107.

Bijna alle fysieke publicaties van de Bommelsaga en de Tom Poes-verhalen in kranten, boeken en tijdschriften zijn in de KB te raadplegen. Zo bevat de collectie onder meer de eerste half ingekleurde boekjes op oblongformaat van uitgeverij De Muinck & Co. (1946–1953), alle Literaire Reuzenpockets van De Bezige Bij (1967–1988), de complete verzamelde werken van Uitgeverij Panda (1997–2001) en de gekleurde ballonstrips van Tom Poes, die onder andere verschenen in Donald Duck en Revue (1950–1988).

Daarnaast zijn er verschillende vertalingen aanwezig, onder andere in het Fries en Zweeds. Ook bevat de collectie boeken met grammofoonplaat, evenals vele andere publicaties van de Toonder Studio’s, zoals Kappie, Koning Hollewijn en Panda. 

De KB beschikt bovendien over een ruime hoeveelheid secundaire literatuur over het werk en leven van Toonder. Hieronder vallen onder meer biografieën, zoals die van Wim Hazeu, studies en tijdschriften van fanclubs, zoals Toondertijd. 

  • Literaire reuzenpockets: 'K wist niet dat ik het in mij had, 1971 (Aanvraagnummer 2371092); Een heer moet alles alleen doen, 1969 (Aanvraagnummer 12034195); Geld speelt geen rol, 1968 (Aanvraagnummer 12035804); Parbleu, 1971 (Aanvraagnummer 12036910); Een groot denkraam, 1972 (Aanvraagnummer 12036252); Een eenvoudige doch voedzame maaltijd, 1970 (aanvraagnummer KW BJ 46504).

     

Online bronnen

  • De gehele originele Bommelsaga is ook online te vinden in de gedigitaliseerde kranten van Delpher. Zoek bijvoorbeeld op: De Telegraaf, 16 mrt. 1941 t/m 20 nov. 1944; de Volkskrant, 10 mrt. 1947 t/m 11 jan. 1965; en de Nieuwe Rotterdamsche Courant (later NRC), 10 mrt. 1947 t/m 20 jan. 1986.
  • Voor meer achtergrondinformatie over de Bommelsaga, Marten Toonder en de Toonder Studio's verwijzen we naar enkele artikelen van het Literatuurmuseum:
  • Daarnaast is het volledige archief van de Toonder Studio's te raadplegen bij het Literatuurmuseum.