Zweder getijdenboek
Het Zweder getijdenboek van de 'Meesters van Zweder van Culemborg' dateert van ongeveer 1430.
Bekijk het boek online
De geschiedenis van het handschrift
Christus redt zielen uit de hel, Zweder getijdenboek, fol. 89v. Aanvraagnummer: 79 K 2
Een getijdenboek bevat de gebeden die katholieken op gezette tijden opzegden. Mogelijk werd dit boekje gemaakt voor een vrouw die Barbara heette, want de smeekbede tot de heilige van die naam (fol. 129r-130r) is de enige die opent met een 'gehistorieerde initiaal' (beginletter met daarin een afbeelding, een 'historie') en is extra mooi versierd met bloemenranken. Ook is wel geopperd dat hertog Adolf van Gulik-Berg (†1437) of iemand uit zijn omgeving het getijdenboek heeft laten maken. De gedeeltelijk geradeerde banieren op fol. 13r zouden hier aanwijzingen voor zijn.
Mabel Ward (1884-1956), echtgenote van Philip John Savage (Bloomfield Hills, Michigan), kocht het handschrift waarschijnlijk in de vroege jaren 1920 van boekverzamelaar en -handelaar Abraham Simon Wolf Rosenbach (1876-1952) in Philadelphia. Haar erfgenamen veilden het bij Sotheby’s in Londen op 10 december 1996 (cat. nr. 69). De koper was antiquarische boekhandel Forum. In 1998 schonk Paul Fentener van Vlissingen (1941-2006) namens SHV Holdings NV het boekje voor 99 jaar in bruikleen aan de KB, ter gelegenheid van haar 200-jarig bestaan.
Klein maar fijn
Het handschrift is naar verhouding klein: het gesloten boek past gemakkelijk in iemands hand. Het formaat veronderstelt een rustige, individuele devotie, omdat het handschrift gewoonweg te klein is om door meerdere personen tegelijkertijd te worden ingezien. Bovendien vergt het bescheiden formaat een kleine en precieze manier van schilderen. De engelen in de marge bijvoorbeeld geven de reactie weer van de lezer/kijker, die het gebed in rust en overgave leest. Het handschrift bevat een zeer rijke verluchting, waaronder 27 bladvullende miniaturen, zestien zogenaamde gehistorieerde initialen (extra groot geschilderde hoofdleters, met daarin een afbeelding of voorstelling), versierde initialen met randdecoratie en talrijke penwerkinitialen.
Bewijzen voor de datering
Analyse van de afbeeldingen heeft ertoe geleid dat experts denken dat het handschrift in Utrecht is gemaakt rond 1430-1435. Het boek bevat miniaturen en initialen door de zogenaamde Meester van Zweder van Culemborg, zo genoemd naar een missaal (Bressanone, Biblioteca del Seminario Maggiore, ms. C. 20) dat omstreeks 1425 werd gemaakt voor Zweder van Culemborg (bisschop van Utrecht van 1425 tot 1433). Mogelijk gaat het hier niet om één enkele meester, maar om een groep verluchters die in een gemeenschappelijke stijl samenwerkten in een Utrechts atelier. De randdecoratie en het penwerk wijzen eveneens naar Utrecht als plaats van ontstaan.
Afbeeldingen en versiering (verluchting)
Het boek bevat 27 bladgrote miniaturen, 67-72 x 41-44 mm goot, (waarschijnlijk ontbreken er 15 ) en 16 gehistorieerde initialen van 25-32 x 25-33 mm, door Meesters van Zweder van Culemborg, geschilderde initialen met randversiering in Utrechtse stijl (‘bonte blaadjes’) en penwerkinitialen in vroege Utrechtse stijl (‘Buckel und lange Linien’). De Meesters van Zweder van Culemborg waren actief op verscheidene plaatsen in de Noordelijke Nederlanden. Hun stijl domineerde de Noord-Nederlandse boekverluchtingskunst in de periode 1420-1440. Er zijn een stuk of twintig handschriften (codices) met miniaturen van de Zweder-Meesters bekend, naast talrijke andere met werk van minder begenadigde navolgers. Ondanks de ontbrekende miniaturen is dit handschrift het rijkste verluchte getijdenboek dat van deze kunstenaars is bewaard gebleven.
-
fol. 12v: Annunciatie (bladgrote miniatuur)
-
fol. 28r: Nativitas: aanbidding door Maria en Jozef (gehistorieerde initiaal G)
-
fol. 33v: Aanbidding door de Drie Koningen (bladgrote miniatuur)
Inhoud van het Zweder getijdenboek
Opmerkelijk is dat het getijdenboek niet -zoals gebruikelijk- begint met de Mariagetijden, maar met de Korte getijden van de Heilige Geest. Ook de vervlechting van prozateksten over het leven en de passie van Christus in de Kruisgetijden is bijzonder. Het getijdenboek is incompleet: aan het eind ontbreken de Litanie en het Dodenofficie.
Hieronder zie je de opbouw van het getijdenboek met linkjes naar de pagina's in het digitale topstuk.
Korte getijden van de Heilige Geest
- fol. 12v (bladgrote miniatuur): Annunciatie.
- fol. 13r (gehistorieerde initiaal H, 6 regels): Verloving van Maria.
- [na fol. 20 (bladgrote miniatuur): Visitatie? – ontbreekt]
- fol. 21r (gehistorieerde initiaal G, 6 regels): Annunciatie aan Jozef.
- fol. 27v (bladgrote miniatuur): Nativitas; achtergrond: annunciatie aan de herders
- fol. 28r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Nativitas: aanbidding door Maria en Jozef.
- fol. 33v (bladgrote miniatuur): Aanbidding door de Drie Koningen
- fol. 34r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Presentatie in de tempel.
- [na fol. 38 (bladgrote miniatuur): Presentatie in de tempel? – ontbreekt]
- fol. 39r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Vlucht naar Egypte.
- [na fol. 44 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt]
- fol. 45r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Christus in de tempel.
- [na fol. 51 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt]
- fol. 52r (gehistorieerde initiaal B, 5 regels): Verleiding van Christus.
Prozaversie van het leven en de passie van Christus
- fol. 60v (bladgrote miniatuur): Opwekking van Lazarus.
- fol. 62v (bladgrote miniatuur): Intocht in Jeruzalem.
- fol. 64v (bladgrote miniatuur): Laatste Avondmaal.
- [na fol. 67 (bladgrote miniatuur): Christus in de Hof van Getsemane? – ontbreekt]
- fol. 70v (bladgrote miniatuur): Arrestatie van Christus.
- fol. 71r (gehistorieerde initiaal H, 6 regels): Martelingen van Christus: bespotting.
- [na fol. 73 (bladgrote miniatuur): Christus voor Pilatus? – ontbreekt]
- fol. 74r (gehistorieerde initiaal G, 6 regels): Christus voor Pilatus.
- fol. 76v (bladgrote miniatuur): Martelingen van Christus: flagellatie
- fol. 77r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Martelingen van Christus: kroning met doorns.
- fol. 79v (bladgrote miniatuur): Kruisdraging
- fol. 80r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Christus wacht op kruisiging.
- fol. 82v (bladgrote miniatuur): Kruisiging
- fol. 83r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Offer van Isaak.
- fol. 85v (bladgrote miniatuur): Kruisafneming
- fol. 86r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Bewening.
- [na fol. 87 (bladgrote miniatuur): Graflegging? – ontbreekt]
- fol. 88r (gehistorieerde initiaal B, 5 regels): Engel in gebed.
- fol. 89v (bladgrote miniatuur): Christus redt zielen uit de hel.
- [na fol. 90 (bladgrote miniatuur): Opstanding? – ontbreekt]
- fol. 92v (bladgrote miniatuur): Hemelvaart.
- fol. 94v (bladgrote miniatuur): Pinksteren.
Gebeden tot Christus
- [na fol. 94 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt]
Suffragiën
- [na fol. 101 (bladgrote miniatuur): Drieëenheid – ontbreekt]
- fol. 104v (bladgrote miniatuur): Madonna: Maria op maansikkel met Christuskind.
- fol. 106v (bladgrote miniatuur): St. Michael weegt de zielen en steekt de duivel.
- fol. 108v (bladgrote miniatuur): St. Johannes de Doper.
- [na fol. 109 (bladgrote miniatuur): St. Cunera – ontbreekt]
- fol. 111v (bladgrote miniatuur): Allerheiligen.
- fol. 112v (bladgrote miniatuur): St. Johannes de Evangelist.
- fol. 114v (bladgrote miniatuur): St. Bartholomeus.
- fol. 116v (bladgrote miniatuur): St. Joris.
- fol. 118v (bladgrote miniatuur): St. Christoffel.
- fol. 120v (bladgrote miniatuur): St. Maarten.
- fol. 122v (bladgrote miniatuur): St. Anthonius.
- fol. 124v (bladgrote miniatuur): St. Maria Magdalena.
- [na fol. 126 (bladgrote miniatuur): St. Agnes – ontbreekt]
- [na fol. 127 (bladgrote miniatuur): St. Catharina – ontbreekt]
- [na fol. 128 (bladgrote miniatuur): St. Barbara – ontbreekt]
- fol. 129r (gehistorieerde initiaal O, 4 regels): Heidense soldaat.
- fol. 130v (bladgrote miniatuur): St. Dorothea van Caesarea.
- fol. 132v (bladgrote miniatuur): St. Cecilia van Rome.
Zeven Boetpsalmen
- [na fol. 135 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt]
- fol. 136r (gehistorieerde initiaal H, 6 regels): Zweetdoek met gelaat van Christus.
-
fol. 104v: Madonna: Maria op maansikkel met Christuskind (bladgrote miniatuur)
-
fol. 116v: St. Joris (bladgrote miniatuur)
-
fol. 122v: St. Anthonius (bladgrote miniatuur)
Formele beschrijving van het handschrift
Aanvraagnummer: 79 K 2. Perkament, 155 folia, 116 x 84 (68 x 43) mm, 1 kolom, 13 regels; littera textualis, Nederlands. Band: 18de-eeuws rood fluweel, met zilveren sloten; vergulde snede. Van de codex is in 1999 een facsimile gemaakt.
