Spiegel Historiael
Spiegel historiael. Aanvraagnummer: KA 20
Jacob van Maerlant schreef met zijn Spiegel Historiael de allereerste wereldgeschiedenis in de volkstaal. De tekst begint bij de schepping en eindigt in het jaar 1250. Dit handschrift is gemaakt rond 1330.
Jacob van Maerlant en de volkstaal
Jacob van Maerlant is een van de belangrijkste Nederlandse dichters uit de dertiende eeuw en de grondlegger van de didactische literatuur in de volkstaal. Vóór Maerlant werd over kennis en wetenschap alleen in het Latijn geschreven. In de dertiende eeuw kregen de adel en de gegoede burgers steeds meer belangstelling voor de wetenschap. Maerlants bewerkingen van grote Latijnse encyclopedische werken kwamen tegemoet aan die behoefte. Van zijn drie grote leerdichten, Der Naturen Bloeme, de Rijmbijbel en de Spiegel Historiael geldt het laatste onbetwist als zijn hoofdwerk.
Eerste wereldgeschiedenis
Spiegel Historiael is een bewerking van het Speculum Historiale van Vincent van Beauvais, waaraan hij in 1283 op verzoek van graaf Floris V begon. Het Speculum beschreef de wereldgeschiedenis vanaf de Schepping tot het jaar 1250, verdeeld over vier delen, die door Maerlant Partiën werden genoemd. Hij voltooide de bewerking van de eerste, de derde en een deel van de vierde Partie voor hij in 1288 zijn werk moest staken, mogelijk omdat zijn gezondheid te wensen overliet. De vertaling werd later door twee jongere tijdgenoten voltooid. Eén van hen voegde een vijfde Partie toe.
Het Haagse handschrift
De tekst van de Spiegel Historiael is niet compleet overgeleverd. Het Haagse handschrift is het enige waarin alle delen die door Maerlant zelf zijn bewerkt, volledig bewaard zijn. Bovendien is het het enige verluchte exemplaar: het bevat negentien initialen en 43 miniaturen. Veel van de miniaturen beslaan een horizontale strook over de breedte van de drie tekstkolommen onderaan de bladzijde.
De taal van het handschrift wijst erop dat dit afschrift in West-Vlaanderen is ontstaan; naar alle waarschijnlijkheid is het daar ook voorzien van illustraties (verlucht).
-
De afbeelding op deze pagina toont een gevecht tussen christenen en Saracenen. In het midden zie je Karel de hoofdman van de Saracenen van zijn paard stoten en ridder Roeland een vijandige soldaat doormidden klieven met zijn zwaard Durendal. Spiegel Historiael, fol. 213v
-
De afbeelding op deze pagina toont drie achtereenvolgende scènes waarin ridder Roeland vecht met de reus Fernaguut, verpersoonlijking van het heidendom. Links ontvoert Fernaguut een christelijke ridder. Helemaal rechts treft Roeland de reus op diens enige kwetsbare plaats, zijn navel. Spiegel Historiael, fol. 214r
-
Karel de Grote zetelend aan zijn hof. Spiegel Historiael, fol. 208r
Formele beschrijving van het boek
Spiegel Historiael. Jacob van Maerlant. West-Vlaanderen, ca. 1325-1335. Perkament, 258 folia, 320 x 233 mm. - Herkomst: bruikleen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, 1937. - KA 20, fol. 255r
Literatuur
- Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1980, nr. 61
- Jacob van Maerlant's Spiegel Historiael (ed. Ph. Utenbroeke en L. van Velthem). 4 dln. Utrecht 1982
- De verluchte handschriften en incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1985, nr. 362
- J. Janssens, ‘Arturstof in de Nederlanden’, in: Arturus rex. Dl. 1., Leuven 1987, p. 119-122, afb. 20-21.
