Kerstmis

De geboorte van Jezus is al sinds het einde van de oudheid een belangrijke feestdag binnen het christendom. In de middeleeuwse handschriften van de KB zijn veel afbeeldingen te vinden van de verhalen rond zijn geboorte, vooral in de vele getijdenboeken en psalters in de collectie.

Het kerstverhaal in getijdenboeken

Vanaf de hoge middeleeuwen waren getijdenboeken een populair boekengenre. Deze handschriften bestemd voor privédevotie bevatten de dagelijkse gebeden verdeeld over de gebedsuren. Een belangrijk onderdeel vormden de Mariagetijden, waar vaak een cyclus miniaturen aan toegevoegd werd die de periode rond de geboorte van Jezus in het leven van Maria verbeeldde, de Kindsheidscyclus. 

Veel passages die nog steeds een centrale rol in ons beeld van kerst vormen komen in deze Kindsheidscyclus langs, zoals baby Jezus die in een voederbak gelegd wordt, de verkondiging van de geboorte aan herders in het veld, het bezoek van de drie wijzen uit het oosten, of de kindermoord door koning Herodes en de vlucht naar Egypte. Deze miniaturen brachten de eigenaar van een getijdenboek tijdens zijn dagelijkse gebeden dichter bij de gebeurtenissen in de bijbel.

Jezus in een voederbak

De evangeliën van Lucas en Mattheus geven het meest gedetailleerde verslag van de gebeurtenissen ten tijde van de geboorte van Jezus. In het evangelie van Lucas is een korte passage te vinden waarin beschreven staat hoe Jezus na zijn geboorte in een voederbak gelegd wordt (Lucas 2:7): "Ze wikkelde hem in een doek en legde hem in een voederbak, omdat er voor hen geen plaats was in het nachtverblijf van de stad." 

Binnen de middeleeuwse beeldtraditie zijn twee kenmerkende varianten voor de verbeelding van deze tekst: in de ene ligt Maria in bed en zit Jozef aan haar voeten; in de andere knielen Maria en Jozef in aanbidding voor het kindje. In veel gevallen verschijnen er ook een os en een ezel in de buurt van de voederbak (die in het evangelie van Lucas niet genoemd worden).

De herders bij nachte

Het evangelie van Lucas vertelt hoe herders de boodschap van de geboorte van Christus van een engel te horen krijgen. Als ze in Betlehem aankomen vinden ze het kind in een voederbak. Deze herders symboliseren de nederigheid en de universele boodschap van de mensgeworden zoon van God. Ook in de getijdenboeken waarin deze verbeeldingen van de herders gevonden worden, nodigen de miniaturen uit tot bezinning op deze universele boodschap en hoe deze betrekking heeft op alle gelovigen, onder wie de eigenaar van het boek.

Soms worden deze verschillende passages samengevoegd in een enkele afbeelding, zoals in het voorbeeld hiernaast (KW 74 G 9). Op de voorgrond is de aanbidding van het kindje Jezus te zien, terwijl op de achtergrond de herders bericht ontvangen over de geboorte en de ster van Betlehem de stal in schijnt. Ook in de afbeeldingen hierboven zijn soms al twee nieuwsgierige herders te zien op de achtergrond.

De drie wijzen

Kort na de geboorte, zo vertelt het evangelie van Mattheus, kwamen er enkele wijzen uit het oosten aan in de stal. Mattheus noemt geen precies aantal, maar al snel werd het gebruikelijk om uit te gaan van drie mannen. Ze boden kostbare geschenken aan om de geboorte van Jezus te vieren, volgens Mattheus goud, wierook en mirre. De aanduiding dat zij de ster boven Bethlehem 'in het oosten gezien hadden' heeft ertoe geleid dat de afkomst van deze koningen op veel verschillende manieren verbeeld is.

De kindermoord en de vlucht naar Egypte

Ook koning Herodes hoorde van de drie wijzen de aankondiging dat een nieuwe koning van de Joden geboren was. Verontrust door dit nieuws beval Herodes alle jongetjes van twee jaar en jonger te doden, een wreedheid die de geschiedenis is ingegaan als de kindermoord te Bethlehem. Op het moment dat de moordpartij plaatsvond, had een engel Jozef al gewaarschuwd en was de Heilige Familie ontsnapt naar Egypte. Ook deze vlucht is vaak afgebeeld bij de Mariagetijden in middeleeuwse getijdenboeken, waarbij meestal Maria op een ezel te zien is met Jozef naast haar. Traditioneel wordt deze illustratie vaak toegevoegd bij de vespers binnen de Mariagetijden. De benarde situatie waarin Maria afgebeeld is, op de vlucht en vrezend voor het welzijn van haar kind, kon ook hier middeleeuwse lezers helpen om een persoonlijke verbinding met het verhaal te voelen. 

De illustraties in de handschriften van de KB laten dus niet alleen zien op hoeveel verschillende manieren het kerstverhaal verbeeld werd in de middeleeuwen, maar ook hoe deze miniaturen een belangrijke rol speelden in de persoonlijke devotie van de eigenaren van de getijdenboeken.