Wonderboeken voor ’t jonge Nederland

Omslag van 'Wonderboeken voor ’t jonge Nederland’
Download

Collectie KB

Omslag van Wonderboeken voor ’t jonge Nederland: Nooit uitgekeken, 1893. Aanvraagnummer KW GW A105978

In 1873 verschenen er onder de verzamelnaam Wonderboeken voor ’t jonge Nederland drie bijzondere beweegbare prentenboeken op de markt met de treffende titels Nooit uitgekeken, Altijd wat anders en Telkens mooijer.

Platen waar op je niet uitgekeken raakt

Elk wonderboek bestaat uit acht pagina’s tekst en acht paginagrote platen, vier 'gewone' en vier platen die aan drie zijden overslaande flappen hebben. De flappen kunnen geopend worden om telkens een nieuw gedeelte toe te voegen aan de scène. Zo zijn er per plaat wel twaalf combinaties mogelijk die telkens iets anders laten zien. De platen zijn chromolithografieën gemaakt door Emrik & Binger. Het is niet bekend wie de ingenieuze platen heeft ontworpen. 

De wonderboeken bevatten vier verhalen van elk twee volle tekstpagina's. In Nooit uitgekeken staan de volgende verhalen: Poppenspel, Kermispret, IJsvermaak en Twee ruitertjes. In de andere twee wonderboeken staan verhalen over o.a. Jan Klaassen, een verjaardagsdiner, een bezoek aan de dierentuin, een jachtpartij en een toverlantaarnvoorstelling. De teksten doen soms wat houterig aan. Vermoedelijk hebben de lezertjes vooral genoten van het creëren van steeds weer nieuwe combinaties van afbeeldingen.

Elise van Calcar

De schijfster van deze prentenboeken, Elise van Calcar (1822-1904), was naast schrijfster ook actief als pedagoge en feministe en ze werkte als onderwijzeres en gouvernante. Haar pedagogische stem klinkt door in de teksten van de prentenboeken, bijvoorbeeld daar waar ze een kind laat zeggen: 

Dat is nu net wat ik het akeligste van de kermis vind, dat er kleine kinderen gebruikt worden om de gevaarlijkste toeren op de straat te maken. […] Dat martelen van kinderen is dunkt me veel slechter nog dan het razen van dronken schreeuwers en het stelen van de zakkenrollers!

Op andere plaatsen spreekt Van Calcar over de hoofd van het kind de ouders aan, bijvoorbeeld in de tekst over het spelen met poppen: 

Het poppenspel is eigenlijk het eerste levensthéâtre: de komedie van het dagelijksch leven wordt er op ten toneele gevoerd en het kleine meisje geeft er de bewijzen hoe het huiselijk leven op haar gemoed gewerkt heeft en toont het duidelijkste, wat zij er door geworden is. […] Zoo als het kind met de pop omgaat, zoo is het – en zoo zal het eens met broeders en zusters en vriendinnetjes omgaan.

Behoort tot het beste

De auteurs van hét handboek over de geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw stellen: ”Tot het beste wat er op dit gebied in de 19e eeuw voor Nederlandse kinderen op de markt is gebracht, behoren stellig de uitklap-prentenboeken van Elise van Calcar.” (Lust en Lering, p.401). P.J. Buijnsters voegt er in het artikel Mijn favoriete negentiende-eeuwse kinderboeken aan toe: 

Voor het hoogste niveau moet je toch, naar mijn smaak, niet bij Agatha, Schenkman, Goeverneur, Van Koetsveld of Louwerse zijn, maar bij Elise van Calcar […]. Wat een boeiende, veelzijdige en hyperactieve vrouw! Door haar bezielde power steekt zij met kop en schouder boven al die anderen uit. […] Verreweg het mooist zijn de drie ‘Wonderboeken voor 't jonge Nederland’ […] die vanwege hun zeldzaamheid bijna geen mens meer compleet in gave staat bij elkaar heeft gezien.

Verzamel ze allemaal

Jaren geleden heeft de KB op een veiling het tweede Wonderboek van Elise van Calcar kunnen kopen, namelijk Altijd wat anders. Het exemplaar was helaas in slechte staat: er zijn pagina's los geraakt en verschillende flappen zijn beschadigd, maar het boek was wel compleet. Het was zelfs 'overcompleet' want er waren ooit twee pagina's aan toegevoegd over Robinson Crusoë, die niet in deze uitgave thuis horen. De pagina's zijn afkomstig uit Toover prentenboek (1872) met soortgelijke flapplaten. Wellicht waren beide boeken losbladig geworden en heeft een vorige eigenaar ze door elkaar gehaald? 

De verhalen in Altijd wat anders zijn: Jan Klaassen, De diergaarde, Grootvader's verjaardag, Naar buiten. Het boek is opgenomen in de collectie onder aanvraagnummer KW GW P100812. Later heeft de KB van een privéverzamelaar een goed exemplaar van dit Wonderboek kunnen kopen, dat is in de collectie opgenomen onder aanvraagnummer 16055834. 

Tot slot zijn we erin geslaagd om ook een exemplaar van het derde en laatste Wonderboek, Telkens mooijer, aan de KB-collectie toe te voegen (aanvraagnummer KW GW A108826). Dit deel bevat de volgende verhalen: Honden en apenspel, De jacht, Twee wenschen, Het kinderbal. De reeks is hiermee compleet. De KB is op dit moment de enige openbare collectie in Nederland die deze wonderboeken in de collectie heeft.

Literatuur

Meer over de collectie Kinderboeken

Ook in de collectie