De kinderboeken van El Pintor

Tussen 1941 en 1946 verschenen zeventien kinderboeken en speelboeken gemaakt door ‘El Pintor’. De publicaties vallen op door hun kleurgebruik en creativiteit en ze waren erg in trek bij kinderen in de trieste oorlogsjaren.

De meesten van ons zullen in 'El Pintor' nog net het Spaanse woord voor schilder herkennen – en dat is inderdaad een van de hoedanigheden waarin hij in deze serie kinderspelboeken te zien is. El Pintor is een kunstenaar, die ’s avonds laat met schaar en lijmpot mooie toverboeken maakt voor kinderen. Maar El Pintor wordt ook gepresenteerd als een kabouter, als een verteller die verre reizen maakt, of als een verzamelaar van exotische dieren.

Mysterieuze identiteit

In werkelijkheid was El Pintor een creatief samenwerkingsverband waarvan het paar Jaap Kloots en Galinka Ehrenfest de kern vormde. Het stel had samen aan de Nieuwe Kunstschool in Amsterdam gestudeerd. Rond El Pintor zorgde Jaap voor de zakelijke kant en Galinka voor de artistieke en grafische. Galinka en Jaap nodigden bevriende illustratoren en schrijvers uit om mee te werken aan verschillende projecten en ook mochten zij soms hun eigen ideeën uitwerken onder de naam El Pintor. Ter behoud van de mysterieuze identiteit van El Pintor, maar zeker ook om veiligheidsredenen, stonden de namen van de soms Joodse of antinazistische medewerkers doorgaans niet op de boeken vermeld. Uit archiefmateriaal is bekend dat onder anderen Hanny Tulp, Joop de Bruijn, Jef Last, Godfried Bomans, en Han en Eva Wessing-Eisenloeffel meewerkten. 

De meeste publicaties van El Pintor werden uitgegeven door handelsonderneming Corunda in Amsterdam, het bedrijfje dat Jaap Kloots in 1940 had opgericht voor ‘kinderspeelgoedboeken’. De boeken en spellen van El Pintor verschenen in oplagen van tienduizenden. Het drukwerk is van hoogwaardige kwaliteit, met soms wel acht drukgangen voor verschillende kleuren, waar vier gebruikelijk was voor kinderboeken. Een deel van de opbrengst werd gebruikt om verzetswerk en hulp aan onderduikers te bekostigen. In 1943 werd de Joodse Jaap Kloots verraden en opgepakt. Galinka zette het werk van El Pintor en Corunda voort. Pas na de bevrijding kreeg ze definitief bericht dat Jaap in de oorlog was omgebracht.

Een boek of map met losse onderdelen was een favoriete publicatievorm voor El Pintor. Voorbeelden daarvan zijn Dierenparadijs, Het schilderijenboek, Flora bloemenstalletje en Metropolia / De stad met huizen van vroeger en nu. Dat laatste is een map met zeven platen met 86 getekende gebouwen, bruggen, voertuigen, bomen en andere figuurtjes die uitgeknipt en in gleufjes gestoken konden worden om een stadsbeeld te vormen. Ook de illustraties zijn typisch El Pintor: karakteristieke heldere kleurvlakken die zonder contourlijnen naast elkaar staan, zodat ze aansprekende en sterke contrasten vormen.

El Pintor’s schouwburg voor kinderen 

El Pintor’s schouwburg voor kinderen is een recente aanwinst in de KB-collectie en het enige exemplaar in een openbare collectie in Nederland. De KB kreeg het boek van een particulier, dankzij bemiddeling door Bibliotheek Arnhem. De schenkster, mevrouw Postma, vertelde dat zij de Schouwburg vlak na de oorlog cadeau kreeg voor haar verjaardag en dat zij er erg blij mee was. Ze heeft ’m haar hele leven bewaard. 

De Schouwburg is gedrukt op kwetsbaar oorlogskarton. Het theater kan geopend rechtop gezet worden. De tekst van het toneelstuk is aan de binnenzijde afgedrukt, zodat degene die de voorstelling geeft het verhaal kan voorlezen. Het toneelstuk gaat over een koning die niet wil dat zijn dochter met een prins trouwt, omdat ze zo lekker voor hem kan koken. Met behulp van een heks en een betoverde appelflap komt het toch tot een huwelijk. De achterzijde van de decordelen bevat ook instructies voor de opvoering, zoals: ‘Het licht gaat aan door de rechterzijde dicht te slaan. Zorg dat het theater niet omvalt.’ De Schouwburg is typerend voor de idealen van El Pintor. Het prikkelt de fantasie en het stimuleert het kind om zélf aan de slag te gaan

Regen Ton: ongepubliceerd?

In november 2020 veilde Bubb Kuyper in Haarlem het onbekende prentenboekje Regen Ton van El Pintor. In het naslagwerk Galinka Ehrenfest en El Pintor van Linda Horn staat deze titel in het overzicht van onuitgegeven boeken en spellen; er was alleen een opzet van bekend. Het boekje gaat over een jongen (Ton) die zó huilt dat de wereld dreigt te overstromen. In vergelijking met andere El Pintor-uitgaven is de uitvoering niet zo uitnodigend om creatief mee aan de slag te gaan. Ook lijken de illustraties niet ‘typisch Galinka’. Was dit een bijdrage van andere medewerkers? Zullen we in de toekomst nog meer onuitgegeven boeken en spellen ontdekken? Nog altijd kan iemand net zo verwonderd door een boek van El Pintor bladeren als de kinderen van tachtig jaar geleden.

Literatuur

• Toin Duijx, "Het geheim van El Pintor ontrafeld", SGKJ-website, 7 maart 2020
• Linda Horn, Galinka Ehrenfest en El Pintor: "Vraag Einstein of hij mijn viool meeneemt". Amsterdam: Uitgeverij de Buitenkant 2019
• Karlien Metz, De mensen achter El Pintor: achtergrondinformatie voor volwassenen. Amsterdam: Verzetsmuseum, 2019 [Uitgave ter gelegenheid van de tentoonstelling 'De wondere wereld van El Pintor' van 3 juni t/m 22 september 2019]
• Theo Gielen, "El Pintor [1941-1943]: zonder spoorboekje". In: De verbeelders: Nederlandse boekillustratie in de twintigste eeuw, pp 143-147, Nijmegen: Uitgeverij Vantilt, 2014