Armeense kinderboeken
In 2022 verwierf de KB met steun van de Vrienden een fraai gebonden convoluut met drie Armeense kinderboeken, gedrukt in Amsterdam tussen 1699 en 1704. Het zijn de allereerste geïllustreerde Armeense kinderboeken ooit. De boeken zijn ongelooflijk zeldzaam en bevonden zich nog niet in een Europese collectie.
Het bijzondere verhaal achter deze Nederlands-Armeense boeken laat zien wat boeken kunnen betekenen voor een gemeenschap: tot ver in de negentiende eeuw hadden Armeniërs geen eigen drukpers, laat staan een eigen land. Toch probeerden ze hun eigen taal en cultuur levend te houden, en daarbij waren boeken onmisbaar.
Armeense diaspora
Met uitzondering van een kortstondige staat in 1918, hadden Armeniërs tussen 1375 en 1991 geen eigen land. Het gebied dat nu de Republiek Armenië is, werd afwisselend veroverd en bestuurd door Ottomanen (Turken), Perzen en Russen. Veel Armeniërs leefden verspreid over Europa en Azië. Ook in Amsterdam woonde vanaf 1610 een kleine Armeense gemeenschap, voornamelijk handelaren in zijde, tapijten, kruiden en koffie. Met hun kleurige kleding en hoofddeksels, moeten ze een opvallende verschijning in het Amsterdamse straatbeeld zijn geweest. We zien ze dan ook wel eens afgebeeld op kaarten en schilderijen uit die tijd.
Armeense kooplieden op een schilderij van Gerrit Berkheyde, Stadhuis op de Dam te Amsterdam, 1665-80.
Ondanks de afstand, hielden de meeste Armeniërs vast aan hun eigen taal en geloof (de Armeens-Apostolische Kerk vormt een aparte geloofsgemeenschap naast de Rooms-Katholieke en de Oosters-Orthodoxe Kerk). Zij hadden een levendige handschriftcultuur met prachtig gedecoreerde teksten en sierinitialen in de vorm van bloemen, vogels, vissen en andere dieren. Maar boeken laten drukken was moeilijker. Het klassiek Armeens heeft namelijk een eigen alfabet van 38 letters, en de bestaande drukkerijen beschikten daar niet over. Vanaf 1511 duiken op verschillende plekken in Europa kleine Armeense drukkerijtjes op, die hun eigen letters lieten vervaardigen, maar vaak na een korte periode weer ophielden te bestaan. Zij drukten vooral religieus werk. Het was een grote wens van de Armeniërs om een bijbel in de eigen taal te hebben, maar door de hevige censuur van de kerk in Rome was dat niet eenvoudig.
-
Het Armeense alfabet met typische sierinitialen in de vorm van dieren en mensen. Gravure in Johann Joachim Schröder, Thesaurus linguae Armenicae antiquae et hodiernae. Amsterdam 1709. Aanvraagnummer: KW 72 H 18 [fol. 56].
Drukkerijen
De eerste drukkerij werd opgericht door de Armeense kerkdienaar Mateos Tsaretsi. Samen met de geleerde Voskan Yerevantsi verzorgde hij een handvol bijzondere Armeense uitgaven, waaronder de langgewenste, allereerste bijbel in de Armeense taal in 1666. Ook drukten zij veelgevraagde psalmen- en getijdenboeken.
Maar het was de Tweede Armeense Drukkerij onder leiding van Thomas Vanandetsi die enorm productief werd. Vanandetsi liet de befaamde Hongaarse lettersnijder Nicolaas Kis nieuwe Armeense letters ontwerpen en gieten. Daarmee werden tussen 1685 en 1718 meer dan 30 verschillende boeken gedrukt, in voor die tijd hoge oplages. Niet alleen religieuze boeken, maar ook een Armeense geschiedenis, een wereldkaart en, zoals we nu weten, zelfs kinderboeken. Deze Amsterdams-Armeense werken vonden hun weg naar de Armeniërs in de diaspora, waardoor ze over heel Europa en Azië verspreid raakten.
Armeense boeken in de KB
De KB beheert een kleine maar fijne collectie oude Armeense boeken tot 1900. Deze komen uit de bekende drukkerscentra als Venetië, Rome en Constantinopel (Istanbul), maar we hebben ook een tiental werken gedrukt door de Tweede Armeense drukkerij in Amsterdam aan het begin van de achttiende eeuw.
Toen een boekhandelaar uit Austin, Texas, eind 2021 een mooie band met drie onbekende Armeense kinderboeken aan de KB aanbood, hebben we geen moment getwijfeld: de drie in Amsterdam gedrukte titels waren nog in geen enkele Nederlandse instelling aanwezig. Zelfs niet in het Allard Pierson (UvA), dat met 135 banden de grootste collectie Armeense boeken bewaart in Nederland. Alleen de Fundamental Scientific Library in de Armeense hoofdstad Yerevan lijkt alledrie de boekjes te hebben. Ze werden door de British Library gedigitaliseerd in het kader van hun Endangered Archives Program. Gelukkig konden we met steun van de Vrienden van de KB dit zeldzame Armeens-Nederlandse erfgoed aankopen.
-
Een rijk versierde titelpagina van een boek uit de Tweede Armeense drukkerij, met de letters van Nicolaas Kis. Aanvraagnummer: KW GW A120267 [1]
-
De letters van het Armeense alfabet, in 'De gouden deur naar kennis', 1699. Aanvraagnummer: KW GW A120267 [1]
-
Gravure van de vier evangelisten, in 'De gouden deur naar kennis', 1699. Aanvraagnummer: KW GW A120267 [1]
![Gravure van de vier evangelisten, in 'De gouden deur naar kennis', 1699. Aanvraagnummer: KW GW A120267 [1]](https://collecties.kb.nl/sites/default/files/images/IMG_1347.JPG)
Boeken voor kinderen
Het aangekochte boek is een zogenaamde convoluut: het bevat drie verschillende boeken voor kinderen, alle gedrukt in de Tweede Armeense drukkerij tussen 1699 en 1704. Ze werden samengebonden in een rood marokijnen band met goudbestempeling.
Het eerste werkje is 'De gouden deur naar kennis' (Voskeay durn dpratan, Amsterdam: Vanandetsi, 1699), een publicatie voor kinderen met een algemene inleiding in retoriek, muziek, wiskunde, astronomie, alchemie, poëzie, geografie, en interpretatie van dromen. Het werkje begint met het Armeense alfabet en een eenvoudig inleiding over rekenen.
Dan volgt een 'Gids voor moreel en religieus leven' (Yognadimi astuacabankan, baroyakan ew k'aghak'akan igohut eanc' sahmank, Amsterdam: Vanandetsi, 1704), met alfabetisch gerangschikte adviezen over morele dilemma's en theologische vragen. Een paginagrote gravure stelt de drie belangrijkste deugden als personen voor.
De derde titel is een inleiding in de natuurwetenschappen, 'Natuurfilosofie, of de elementaire wetenschappen' (Bnabanut'iwn imastasirakan, kam tarerabnut'iwn, Amsterdam: Vanandetsi, 1702). Het behandelt allerlei onderwerpen, zoals aardrijkskunde, geografie, vulkanisme, kleurentheorie en het menselijk lichaam. De gravures illustreren o.a. een kompasroos met de windrichtingen en een uitleg van de vier elementen.
De drie boekjes samen vormen een handzame kinderencyclopedie, gebonden in een mooie rode leren band met goudopdruk. Het was waarschijnlijk bedoeld voor kinderen van een gegoede Armeense familie in Amsterdam of in het buitenland. Aan een later ingeplakte gedrukte inhoud in het Frans te zien, belandde het boek via Frankrijk op de internationale boekenmarkt. En dus uiteindelijk ook in de VS.
-
Diagram van de vier elementen en tekstpagina met een vogelinitiaal in 'Natuurfilosofie, of de elementaire wetenschappen', 1702. Aanvraagnummer: KW GW A120267 [3]
Vitrine met Armeense boeken in de KB, 2026
Tot slot
Deze bijzondere boeken getuigen van een belangrijke functie van gedrukte werken in de volkstaal: door hun oplage en verspreiding helpen ze groepen een gemeenschappelijke identiteit te onderhouden. 'Imagined communities' noemde Benedict Anderson dat in een beroemd geworden boek uit 1983. Voor de eeuwenlang stateloze Armeniërs in de diaspora was dat extra belangrijk. Zij hebben dan ook veel geld en moeite gespendeerd om op allerlei plekken boeken voor hun gemeenschap te produceren. Ook nu nog wonen er meer Armeniërs in het buitenland dan in de Republiek zelf. De Armeense gemeenschap in Nederland telt momenteel zo'n 40.000 mensen. In 2026 werd een kleine vitrine met Armeense boeken ingericht in de KB ter ere van een evenement met de Armeense ambassade.
Verder lezen
- Anna Maria Mattaar, ‘Amsterdam als bakermat van de Armeense bijbel’, De Boekenwereld 32 (2016), pp. 60-67.
- John A. Lane, The diaspora of Armenian printing, 1512-2012: Amsterdam-Yerevan 2012. Amsterdam 2012.
