Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune
Jaar: 2005
Auteur/kunstenaar: François Righi
Uitgever: D'ailleurs-l'image en Tant & Temps
François Righi, tekst en zeefdruk in Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune (p. 4–5)
Voor Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune liet François Righi zich inspireren door een rijk verlucht getijdenboek (ca. 1540) uit de collecties van de KB. Righi creëerde er een conceptuele reactie op: een nieuw kunstenaarsboek dat bepaalde elementen van de beeldtaal van het manuscript opnieuw vormgeeft.
Ivoy-le-Pré
Righi werd geboren in een kunstenaarsfamilie. Zijn vader was schilder, zijn moeder muzikante. Van jongs af aan was hij al omringd door kunst. Hoewel hij kort de kunstacademie in Lyon bezocht, is hij grotendeels autodidact. Zijn artistieke ontwikkeling werd gevormd door een grondige studie van kunstenaars als William Blake, Pierre Guastalla en Jean Delpech. Na uitgebreide reizen door Mexico, vestigde Righi zijn in Ivoy-le-Pré, een dorp gelegen ten zuiden van Parijs, waar hij zijn eigen atelier en uitgeverij oprichtte: eerst onder de naam Le tailleur d’images, toen onder D’ailleurs l’image en het meest recent onder Les livres sont muets. Sinds 1975 vormen kunstenaarsboeken een centraal onderdeel van zijn oeuvre. Righi publiceert bij voorkeur onder zijn eigen imprint, maar soms, zoals hier, werkt hij samen met een andere uitgever.
(On)voorspelbaarheid
Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune, omslag en cassette
Zijn diepe fascinatie voor middeleeuwse symboliek is onmiskenbaar in Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune. Het oorspronkelijke handschrift bevat een frontispice en twaalf paginagrote miniaturen waarin Jean Lallemant wordt afgebeeld als getuige van Bijbelse scènes, zoals de annunciatie en het Laatste Oordeel. Righi’s conceptuele reactie op dit handschrift omvat één extra illustratie. Daarbij richt hij zich op enkele aspecten van het manuscript. Righi behield de volgorde en de exacte vorm en grootte van de twaalf afbeeldingen, maar reduceerde ze tot twee terugkerende motieven: het kruis dat Lallemant met zich meedraagt en het patroon van zijn boetekleed, wat doet denken aan een maliënkolder.
Andere elementen van het handschrift laat Righi echter achterwege. Zo verwijst hij niet naar de plaatsing van de miniaturen ten opzichte van de tekst, de vele verluchte initialen of de randdecoraties met schedelmotieven. Ook het blauwe boek, dat in elk miniatuur verschijnt, lijkt aanvankelijk genegeerd. Toch weerklinkt deze kleur indirect in Righi’s uitgave, die gehuld is in een blauw omslag.
-
François Righi, zeefdruk in Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune (p. 10)
-
Miniatuur op p. 48 (recto) in het getijdenboek van Jean Lallemant. Aanvraagnummer: KW 74 G 38.
-
François Righi, zeefdruk in Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune (p. 18)
Het kruis én het boetekleed zijn in Righi’s evenzovele illustraties exact zo gepositioneerd: het kleed als gat in het patroon, onzichtbaar – een illustratie van de titel ‘muet’ (stom). Het rasterpatroon is in elke afbeelding anders, afhankelijk van de richting en de grootte van het kruis. In de eerste illustratie brengt Righi alle posities van het kruis samen in zwarte inkt en alle rasterpatronen in rode inkt. Het patroon van de kruizen keert nogmaals terug in de laatste illustratie, moeilijk zichtbaar op een zwarte achtergrond. Hier wordt ook het figuur van Lallemant toegevoegd zoals hij in de laatste miniatuur verschijnt.
Righi’s illustraties zijn uitgevoerd als zeefdrukken. Naast en gedeeltelijk over de zorgvuldig geordende en geometrische patronen lopen lijnen, lussen, cirkels en kleine inktspatten. Deze sporen ontstonden doordat Righi een zijden draad in rode of oranje inkt doopte en die vervolgens op het papier liet vallen. Omdat deze afdrukken volledig willekeurig zijn en dus in elk exemplaar verschillen, introduceren zij een element van onvoorspelbaarheid dat contrasteert met de precisie van de gedrukte composities. Die willekeur kan bovendien worden opgevat als een reflectie op het menselijk lot: zelfs binnen zorgvuldig geordende systemen blijft het leven mede bepaald door toeval. Daarmee krijgt het werk een extra betekenislaag die aansluit bij de middeleeuwse devotie-thematiek.
-
François Righi, zeefdrukken in Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune (p. 10–11)
-
François Righi, zeefdrukken in Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune (p. 16–17)
Een conceptuele blik
Righi’s boek kan worden beschouwd als een modern conceptueel antwoord op het middeleeuwse manuscript dat hij zo bewonderde. Zijn tekst beperkt zich tot een korte toelichting voorin het boek en is gedrukt in olijfgroen door Emile Moreau. De illustraties werden allemaal gedrukt door Jean-Marie Biardeau. Het boek werd uitgegeven door Righi zelf (éditions D’ailleurs-l’image) en door Biardeau (Tant & Temps).
Bibliografische beschrijving
Beschrijving: Un livre muet pour Jean Lallemant le Jeune / François Righi ; texte et sérigraphies de François Righi. - Ivoy-le-Pré : D’ailleurs-l’image ; Tant & Temps, 2005. - 19 p. ; 23 cm.
Drukker: Jean-Marie Biardeau (zeefdrukken) en Emile Moreau (typografie)
Oplage: 30 exemplaren op Rivolo-papier
Exemplaar: Nummer 26
Bijzonderheid: Gesigneerd door de kunstenaar
Aanvraagnummer: KW KOOPM A10020
Literatuur
- Paul van Capelleveen, ‘Les livres sont muets, François Righi’, in Artists & others. The imaginative French book in the 21st century. Koopman Collection, National Library of the Netherlands. Nijmegen, Vantilt Publishers, 2016, pp. 186–191.
- François Righi : summa pavonica. Limoges, Fonds Régional d’Art Contemporain du Limousin, 1991.
![Pochoir naar aquarel door Frans Masereel (p. [11])](/sites/default/files/styles/related_vertical/public/images/medard-de-paris-p11.webp?h=b1ed2a52&itok=_Kg-biLu)
