L’effroi la joie

Joseph Sima en René Char leerden elkaar pas op latere leeftijd kennen, maar hun ontmoeting zou van grote betekenis zijn. Het contact kwam tot stand via de criticus en uitgever Yvonne Zervos, die Sima in 1963 uitnodigde om een van Chars gedichten te illustreren. Sima, geboren in 1891 in Bohemen (het latere Tsjechoslowakije) en sinds de jaren twintig gevestigd in Parijs, ontwikkelde een zeer eigen beeldtaal die was gevormd door zowel het Tsjechische als het Franse modernisme. Als medeoprichter van het literaire tijdschrift Le grand jeu koesterde hij een blijvende belangstelling voor literatuur. Hij illustreerde meerdere boeken van Tsjechische en Franse auteurs, maar poëzie was nog relatief onontgonnen terrein in zijn werk.

Op verzoek van Zervos koos Sima zelf een van Chars gedichten uit. Het eerste resultaat van hun samenwerking werd Nous tombons (1963), een uniek handschrift dat werd voorzien van aquarellen, gouaches en grafiettekeningen door Sima. Toch was het pas met de publicatie van Chars Le chien de cœur (1969) dat Sima een, voor hem nieuwe, poëtische wereld ontdekte.

In dialoog

Hun laatste samenwerking, L’effroi la joie, werd enkele weken voor Sima’s overlijden in 1971 voltooid. Het boek bevat veertien etsen, die variëren in formaat, figurativiteit en stijl, en die zijn bedoeld om het ritme van Chars gedichten te begeleiden. In een brief aan Char tijdens de voorbereiding van het boek uitte Sima de wens om de betekenis van de gedichten via de gravures te volgen. Daarbij zag hij zijn illustraties niet als versiering, maar als een verlengstuk van de woorden van de dichter.

L’effroi la joie verscheen in de nadagen van Jean Hugues’ uitgeverscarrière. Hierna zou hij nog slechts twee boeken publiceren, beide van René Char. Ook voor Sima betekende het project een afsluiting: L’effroi la joie was zijn laatste kunstenaarsboek dat nog tijdens zijn leven verscheen.

Uit de briefwisseling rond het project blijkt Sima’s enthousiasme over de samenwerking met een dichter die hij zeer bewonderde. Die waardering was wederzijds. Twee jaar na Sima’s overlijden droeg Char de tekst Se rencontrer paysage avec Joseph Sima (1973) aan hem op. In plaats van een conventioneel eerbetoon te schrijven, riep Char, geheel in zijn eigen stijl, Sima in herinnering aan de hand van landschapsfragmenten. Deze tekst, vergezeld van een van Sima’s etsen, getuigt van de blijvende waardering van hun samenwerking. 

Bibliografische beschrijving

Beschrijving: L’effroi la joie / René Char ; [illustrations de] Joseph Sima. - Paris : Jean Hugues, 1971. - 24 pages non numérotées ; 29 cm. 
Drukker: Imprimerie Union (tekst), Atelier Georges Leblanc (etsen) 
Oplage: 90 exemplaren op papier d’Auvergne du Moulin Richard de Bas 
Exemplaar: Nummer 79 
Bijzonderheid: Gesigneerd door de auteur en de kunstenaar 
Aanvraagnummer: KW KOOPM A10351

Literatuur

• Philippe Castellin, René Char, traces. Paris, Les Éditeurs Évident, 1989. 
• René Char, Œuvres complètes. Paris, Gallimard, 1983. 
• Robert W. Greene, ‘René Char, Poet of Contradiction’ in The Modern Language Review, vol. 66, no. 4, 1971, pp. 802–9. 
• Jean Hugues, libraire-éditeur : Le Point Cardinal. Paris, Cendres, 2004. 
• Joseph Sima : 1891-1971, œuvre graphique et amitiés littéraires. L. D. Germain : 1870-1936, reliures. Paris, Bibliothèque nationale, 1979. 
• Rosemary Lancaster, La poésie éclatée de René Char. Amsterdam, Rodopi, 1994. 
• René Char : faire du chemin avec… (Marie-Claude Char, red.). Paris, Gallimard, 1992. 
• René Char : manuscrits enluminés par des peintres du XXe siècle. Paris, Bibliothèque nationale, 1980.