Viervoudig schouwspel van wonderen
Het Viervoudig schouwspel van wonderen is een boek met stadsgezichten en landschappen van Johannes van Call. Hij tekende de prenten rond 1700 tijdens een reis langs de Rijn van Schafhaussen tot Amsterdam. Het grootste wonder van dit boek is dat de prenten gedrukt zijn in kleur. Het is één van de vroegste experimenten met meerkleurendruk.
Bekijk het boek online
Korte Vijverberg, Den Haag (ingekleurde editie)
Admirandorum quadruplex spectaculum van Johannes van Call
De tekeningen in het Viervoudig schouwspel van wonderen zijn van Johannes van Call (1656-1722), een Nijmeegse kunstenaar die ook veel in het buitenland werkte. Tijdens een lange reis naar Rome, via Duitsland en Zwitserland, tekende hij veel fraaie landschappen en stadsgezichten.
De Amsterdamse uitgever en graveur Pieter Schenk (1660-1718) was zelf afkomstig uit Duitsland en had veel belangstelling voor de reis van Van Call. Hij koos de 71 mooiste prenten uit en gaf ze uit in boekvorm. Het boek bevat onder meer prenten van de Rijn, Het Loo, Honselaarsdijk, Den Haag en Amsterdam.
Korte Vijverberg, Den Haag (zwart-wit editie)
Het vijfde wonder van het Schouwspel: meerkleurendruk
In technisch opzicht is het Schouwspel een heel bijzonder boek. Tot ver in de negentiende eeuw kon er maar in één kleur tegelijk worden gedrukt. En dan werd meestal voor zwart gekozen. Desgewenst werden de afbeeldingen na het drukken nog met de hand ingekleurd. Dat was een tijdrovende en kostbare manier van werken en er werd veel geëxperimenteerd met mogelijkheden om in meer kleuren te drukken.
In 1688 vroeg Jan Teyler uit Nijmegen octrooi aan voor een nieuwe manier van drukken in meerdere kleuren tegelijk. Deze techniek werd de ‘à la poupée-techniek’ genoemd, naar de linnen rollen waarmee de inkt op de platen werd aangebracht (in het Frans: ‘poupée’). In feite werd de prent op de koperplaat met verschillende kleuren ingekleurd volgens een vast patroon: blauw voor lucht en water, groen voor bomen, bruin voor huizen, rood of blauw voor daken. Daarmee kon één afdruk gemaakt worden. Daarna begon het hele karwei opnieuw. Deze methode was bijna net zo omslachtig als met de hand inkleuren.
De meerkleurendruktechniek was al langer bekend, maar Teyler werkte het verder uit en gaf er meer bekendheid aan. Hij maakte ook van veel bestaande koperplaten nieuwe afdrukken in kleur. Op de afbeeldingen is te zien dat zijn techniek een fraai effect heeft op de afbeeldingen: de bruine gebouwen, rode daken en lommerrijke bomen steken prachtig af tegen de blauwe luchten en het water. De taferelen worden er levendig van.
-
De waterval bij Schafhaussen, het beginpunt van de Rijnreis, folio 1r.
-
De Keizersgracht in Amsterdam met de Westerkerk, folio 61r
-
Het IJ in Amsterdam, gezien vanaf het Tolhuis, folio 55r
De zonovergoten wereld van Van Call
De prenten van Van Call tonen een mooie wereld. De straten zijn schoon en de gebouwen staan er keurig bij. De mensen die langs de straten en kades lopen zijn goed gekleed en dragen brede hoeden. Slechts een heel enkele keer komt iets in beeld dat wijst op armoede, zoals een bedelaar (zie de plaat hieronder, helemaal vooraan in de schaduw).
-
Het Voorhout in Den Haag. Bij hoge uitzondering is hier een bedelaar te zien die een aalmoes vraagt aan twee rijk geklede heren (folio. 53r)
Hamerstein aan de Rijn. Onderaan een trekschuit die door drie paarden wordt getrokken (folio 15r)
De taferelen lijken op zonovergoten zondagmiddagen waarop alleen maar wolken verschijnen om de tekening extra levendig te maken. Een enkele keer komt een trekschuit langs, maar verder wordt er niet gewerkt, alleen maar gewandeld. De rust is weldadig.
Het Viervoudig schouwspel van wonderen in de KB
De KB kon Admirandorum quadruplex in 1993 aankopen van mevrouw A.B. Loosjes-Terpstra. Ze wilde graag dat dit boek in de KB terecht zou komen omdat ze voor haar proefschrift Moderne kunst in Nederland 1900-1914 (Utrecht 1958) intensief gebruik heeft kunnen maken van de collectie. De KB kreeg ook het schrift met de resultaten van haar onderzoek (aanvraagnummer 79 E 22). Het boek met de kleurrijke gravures is waarschijnlijk afkomstig uit de familie van de echtgenoot van mevrouw Loosjes.
De KB heeft ook een exemplaar in zwart-wit (KW 234 M 20). Vergelijking tussen beide exemplaren laat goed zien hoe groot het verschil is.
Formele beschrijving van het boek
Admirandorum quadruplex spectaculum / delectum, pictum, et aeri in cisum, per Johannem van Call. Petrus Schenck fecit, et exc: Amstelaedami ..., ca. 1694-1697
Signatuur KW 2211 B 24.
Literatuur
- J.A. van Beers [et al.], Johannes Teyler. Nederlandse kleurendruk rond 1700. Nijmegen 1961.
- Marrigje Rikken, 'Vroege kleurendruk in Amsterdam. Een onbekend zeventiende-eeuws plaatwerk van Carel Allard', in: De Boekenwereld, 24 (2007/08) 4, p. 202-226.
- Marieke van Delft, ‘Admirandorum quadruplex spectaculum’, in: Stijl. Bijzondere aanwinsten van de Koninklijke Bibliotheek tijdens het directoraat van Wim van Drimmelen. Den Haag 2008.
- I.H. van Eeghen, 'Petrus Schenk en zijn "Afbeeldinge der voornaamste gebouwen van Amsterdam"', in: Amstelodamum, 66 (1974), p. 117-136.
- G.S. Keyes (comp.) en K.G. Boon (ed.), Pieter Schenck. Amsterdam 1981. (Hollstein's Dutch and Flemish Etchings, Engravings and Woodcuts ca. 1450-1700; 25).
- Ad Stijnman, Engraving and etching 1400-2000. A history of the development of manual intaglio printmaking processes. London/Houten 2012, p. 347-355.
- P. Vis, Jan van Call. Amsterdam 2012. Masterscriptie UvA.
