Atlas Ortelius
Wereldkaart in de Atlas Ortelius
Deze atlas van Ortelius is de eerste ‘moderne’ wereldatlas. Abraham Ortelius maakte zijn Theatrum orbis terrarum aan het eind van de zestiende eeuw in Antwerpen. Ortelius liet een aantal bestaande kaarten opnieuw tekenen in een standaardformaat en gaf ze uit als boek.
Bekijk het boek online
Antwerpen: dé kaartenstad van de zestiende eeuw
In de zestiende eeuw waren Frankrijk, Spanje en Engeland de machtigste landen van Europa. Vergeleken bij hen stelden Vlaanderen en Holland niet veel voor. Maar de kleine Nederlanden ontwikkelden een andere kracht: de internationale handel en scheepvaart, eerst binnen Europa, later over de hele wereld.
De Opstand van de Nederlanden tegen Spanje was een extra stimulans voor verre zeereizen. Van oudsher voerden de Portugezen specerijen aan uit Indië, maar die handel kwam door de oorlog stil te liggen. Er ontstond een concurrentiestrijd om het monopolie op de specerijenhandel, waar ook de Lage Landen volop aan meededen.
Er ontstond een grote behoefte aan goede (zee-)kaarten. Antwerpen was het centrum van de internationale handel en daar kwam de kunst van het kaartenmaken (cartografie) tot grote bloei.
-
De Nederlanden in de Atlas Ortelius
-
Europa in de Atlas Ortelius
-
Engeland in de Atlas Ortelius
Abraham Ortelius
Abraham Ortelius
Abraham Ortelius (1527-1598) was één van de vele kaartenmakers in Antwerpen. Net als de meeste van zijn collega’s was hij begonnen als ‘afsetter van karten’, inkleurder van kaarten. Dat was een apart vak in de tijd waarin er nog maar met één kleur gedrukt kan worden, meestal zwart. Wie illustraties in kleur wilde hebben, moest iedere kaart met de hand (laten) inkleuren.
Ortelius leerde zichzelf Grieks, Latijn en wiskunde. Later begon hij een handeltje in boeken en kunstvoorwerpen. Daarvoor reisde hij door heel Europa. In 1560 maakte hij een reis in gezelschap van Gerardus Mercator, de grootste cartograaf uit die tijd. Die inspireerde hem om zelf kaarten te gaan maken.
In Ortelius’ tijd bestonden er nog geen atlassen zoals wij die nu kennen, wel losse kaarten voor zeelui en samengestelde atlassen die op bestelling worden gemaakt. Meestal bestonden die uit kaarten van verschillend formaat die er niet uniform uitzagen.
Ortelius kreeg waarschijnlijk van Mercator de suggestie om de geografische kennis en kaarten van de hele wereld uit allerlei bronnen te verzamelen en te verspreiden onder een brede groep mensen. Zo ontstond het idee van een ‘moderne’ atlas: een verzameling kaarten gebundeld in een boek, van gelijk formaat en met dezelfde look & feel, die speciaal voor de uitgave (opnieuw) in koper gegraveerd werden. Het boek werd door de uitgever in meerdere exemplaren op de markt gebracht, ook dat was nieuw.
-
Detail uit de Atlas Ortelius
-
Detail uit de Atlas Ortelius
-
Detail uit de Atlas Ortelius
Productie
De productie van de atlas was een flinke onderneming. Ortelius zocht voor de eerste druk het beste materiaal bij elkaar dat hij kende. Hij tekende alle 53 kaarten zelf over op standaardformaat en zette er beschrijvingen bij van landen en plaatsen. Ten slotte zette hij er een bronvermelding bij naar de originele kaart, wat in de zestiende eeuw nogal ongebruikelijk was. Iedere kaartenmaker gebruikte wel koperplaten van voorgangers en zette daar zelden de bron bij.
Toen de kaarten waren getekend, liet Ortelius ze in een koperen plaat graveren door Frans Hogenberg en zijn assistenten Ambrosius en Ferdinand Aertsen. Gillis Coppens van Diets deed het drukwerk. De atlas kreeg de naam Theatrum orbis terrarum ofwel 'Theater van de wereld'.
De eerste editie verscheen in 1570 in het Latijn.
Breed publiek
In 1571 verscheen de eerste Nederlandse editie. Opvallend was dat de teksten niet rechtstreeks uit het Latijn waren vertaald, maar speciaal waren gemaakt voor een algemeen, niet wetenschappelijk publiek. Zo schreef Ortelius dat Den Haag het beste dorp van Europa was, en dat de inwoners geen (stads)muren wilden, omdat ze liever in het beste dorp woonden dan in een stad als zoveel andere steden.
Bestseller
De Atlas van Ortelius is meteen een groot succes. Hoewel zo’n atlas voor een koper een hele investering was, zeker met ingekleurde kaarten, waren er genoeg rijke burgers die hun kennis van de wereld wilden vergroten. De eerste editie was dan ook snel uitverkocht. Ortelius besloot om nieuwe edities te maken, met meer kaarten. Ook verschenen er vertalingen in het Duits, Frans, Spaans en later in het Engels en het Italiaans. Die latere edities werden vanaf 1579 gemaakt door de beroemde Antwerpse drukker Christoffel Plantijn.
Noord-Holland in de Atlas Ortelius
Het noorden
Wat opvalt in de Atlas van Ortelius is dat het noorden niet altijd bovenaan de pagina ligt. In de zestiende eeuw was de plaatsing van het noorden nog niet gestandaardiseerd. De kaart werd zo voordelig mogelijk op de plaat gezet. Dat leidde bijvoorbeeld tot een onverwachte kaart van Noord-Holland met de Noordzee aan de onderzijde (kaart 35, zie afbeelding hiernaast).
De Atlas Ortelius in de KB
De gedigitaliseerde Atlas van Ortelius uit de KB bevat 53 kaarten met de teksten uit de eerste Nederlandse editie uit 1571 met latere aanvullingen. De laatste kaart is uit 1584. Het boek moet dus daarna gebonden zijn. De beschrijvingen van de landen zijn in het Nederlands, maar op de kaarten zelf staan Latijnse namen. Om alle kaarten alleen voor de namen iedere keer opnieuw te graveren was veel te kostbaar.
Dit exemplaar is afkomstig van de familie Hommes, maar is overgeleverd via de bankiersfamilie Van der Lynden uit Dordrecht. In het boek zijn nog meer sporen van namen te vinden. Bijvoorbeeld: ‘Dit boeck behoort toe aan J.-L. Muyshondt, Med. Selzaete’. Hij is ʻofficier van gezondheidʼ en is op 72-jarige leeftijd overleden in Zelzate op 22 mei 1850. Een tweede, vermoedelijk latere naam is maar half leesbaar, ‘Mathilde’.
De KB heeft de atlas in 2013 gekocht met steun van de Vereniging Vrienden van de KB. De KB heeft nog vier andere uitgaven van de Atlas Ortelius: twee Latijnse edities (Antwerpen, 1592, 134 kaarten; ingekleurd; Antwerpen 1595, 147 kaarten; ongekleurd); een Nederlandse (Antwerpen 1598; 91 kaarten; incompleet; ongekleurd) en een Italiaanse (Antwerpen 1608; deels incompleet; 166 kaarten; ongekleurd). Bij al deze atlassen zijn de namen op de kaarten in het Latijn maar de beschrijvingen van landen in de genoemde taal.
Lange tijd ontbrak de hier gedigitaliseerde editie eerste Nederlandse editie in de KB-collectie. En juist deze is van groot belang: dit exemplaar in het bijzonder omdat er alleen maar Nederlandse teksten staan. Van kaarten die alleen met Latijnse tekst bekend zijn is de achterkant blanco.
De KB heeft in 1994 een belangrijke collectie van 163 brieven van Abraham Ortelius verworven (aanvraagnummer 79 C 4). In deze brieven wisselt Ortelius allerlei ideeën uit met belangrijke geleerden uit zijn tijd.
Literatuur
- M. van den Broecke, Ortelius' Theatrum Orbis Terrarum (1570-1641). Characteristics and development of a sample of on verso map texts. Utrecht 2009.
- M. van den Broecke, Ortelius atlas maps. An illustrated guide. 2e herziene druk. ’t Goy-Houten 2011.
- C. Koeman (comp., ed.), Atlantes neerlandici. Bibliography of terrestrial, maritime and celestial atlases and pilot books, published in the Netherlands up to 1880. Amsterdam, 1967-1985; dl. III, nr. Ort 31
- P. van der Krogt, Koeman's Atlantes neerlandici; III: Ortelius's Theatrum orbis terrarum, De Jode's Speculum orbis terrarum, The Epitome, Caert-thresoor and Atlas minor, The atlases of the XVII provinces, and other atlases published in the Low Countries
